Azərbaycan dili

Forumlar » 10-cu sinif » Azərbaycan dili
Səhifələr: 1
RSS
Azərbaycan dili
“Azərbaycan dili” dərsliyinin (2012-ci ilə qədərki nəşrlər) müzakirəsi
10 və 5-ci siniflərin birgə mövzusu.



Dilin başqa elm sahələri ilə əlaqəsi.

İlk öncə,hörmətli ekspertlər,hamınızın diqqətini çox mühüm bir məsələyə cəlb etmək istəyirəm.
Dil bildiyimiz kimi humanitar fənlər içərisində getdiyindən ortadakı sıralarda yer almışdır.Biz hamımız bilirik ki,riyaziyyat bütün elmlərin şahıdır,hesab isə riyaziyyatın.Heç kimə sirr deyil ki,fizika müasir texnika və avtomatikanın əsasıdır.Kimyanın isə möcüzələr dünyasın açarı olduğundan tam əminik.Lakin gəlin təkzibolunmaz böyük digər həqiqəti də unutmayaq:Əgər dil yaranmasaydı,onda heç bir elm sahəsi də yarana bilməzdi.İnsan əldə etdiyi bütün sivil və modern səviyyəsinə görə məhz dilə minnətdardır.Məhz dilin yaranması insanı tərəqqi və inkişafla yanaşı həmçinin müxtəlif elmlərin də çiçəklənməsi prosesinə qoşaraq daima irəli getməyə sövq etmişdir. Bu halda bütün elmlər D i l i n daha önəmli,daha vacib olduğunu qəbul etməli,onu ən ilk sırada yer almağına layiq görməlidir.
Həmçinin hər hansı bir mütəxəssis dilə nə qədər çox yiyələnibsə,öz fikrini də bir oqədər zəngin şəkildə ifadə etmək bacarığına sahiblənəcəkdir.D i l Günəş kimi təmənnasızdır, o öz zənginliyindən hər bir kəsə verməyə həmişə hazrrdır.Təki hər bir kəs ondan düzgün istifadə etməyi bacarsın.
Dil təfəkkürlə bağlı olduğundan bütün elmlərlə əlaqədardır.Biz bu əlaqələrə dillə ən çox yaxın olanı ilə deyil, dilin daxili quruluşu ilə yaxın olan sahılırdən başlayacağıq.
1.Dilin Fonetika şöbəsi ilə əlaqəsi.
Danışıq səslərini yaradan danışıq üzvlərini tanıyırıq:-ağ ciyərlər,nəfəs borusu, səs telləri,qırtlaq, udlaq, boğaz vğ boğaz boşluğu, dil,damaq,diş,dodaqlar,alt çənəvə üst çənə,burun və burun boşluğu.
Lakin biri də var: ağ ciyərlərin h a v a tutumu. Qeyd edək ki,təbabətçilər dili bilmədiklərindən, həmçinin dilçilər təbabəti bilmədiklərindən ağ ciyərlərin hava tutumu barədə indiyədək heç bir məlumatda verilməmişdir.Qeyd edim ki, bu,olduqca mühüm bir məlumatdır.Çünki ağ ciyərlərin hava tutumu mühüm əhəmiyyətə malikdir-yəni ağ ciyərlərin hava tutumu kifayət qədər olmadıqda uşaqlar –R-səsini düzgün tələrffüz edə bilmirlər.Əgər ata və ana buna əhəmiyyət verməzlərsə, onda həmin uşaqlar böyüyəndə də dil cəhətdən qüsurlu sayılacaqlar.Amma valideynlər öz övladları ilə yaxından maraqlansalar bu dil qüsuru aradan qalxır.(Bunun aradan qalxması üçün uşaqlar müxtəlif idman hərəkətləri etməli və yaxşı qidalanmalıdırlar.)
Onu da qeyd edim ki, çox danışmaq insan səhhətinə ziyandır.Yoqlar az danışmaqla ömürlərini uzadırlar.Qəzaya uğrayan hər hansı bir şəxsi polislər istintaq etmək istəyəndə həkimlər ya icazə vermirlər, ya da yalnız məhdud suallar verilməsini məsləhət görürlər.Səbəbi budur ki,ağ ciyərlər orqanizmdə 2 mühüm funksiyanı yerinə yetirirlər.1.Qanı oksigenlə təmin etmək.
2.Danışıq səslərini yaratmaq üçün qüvvə ayırmaq.
Əgər ağ ciyərlər danışıq səslərinə qüvvə ayıracaqsa,onda qanı oksigenlə təchiz edə bilməyəcək.
Nəticədə ,orqanizmdə asfiksiya yəni boğulma baş verəcəkdir.Xəstə huşunu itirə bilər.Onu özünə gətirmək isə asan olmayacaqdır.Məhz ona görə də dahi Nizami təbabəti yaxşı bildiyindən belə yazırdı:
Inci tək sözlər seç ,az danış,az din.
Qoy az sözlərinlə dünya bəzənsin.
Bu məqamda dahi Heydər Əliyevi anmamaq mümkün deyil.O,bizim xalq üçün öz canını bilə-bi
Lə fəda etdi. Həkimlər ona danışmağı qadağan etsə də,o dayanmadan danışırdı.Çünki o bilirdiki onun tövsiyələri bu xalqa hava və su kimi gərəkdir.Öz səhhəti barədə deyil,canından belə çox sevdiyi Vətəni,Xalqı barədə fikirləşirdi.Bu,əsl fədakarlıq idi.
Göyçay şəhər M.Füzuli adına 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı
10-cu sinif (2012-ci il nəşri) ‘’Dilin başqa elm sahələri ilə əiaqəsi’”- nin davamı.




Əlbəttə,saydıqlarımız dilin biologiya və təbabət elmi ilə əlaqəsini isbatlayır. Təbabətin adını çəkmişkən müasir dünyamızda dil ilə təbabət elminin daha mühüm bir bağlılığını qeyd etmək yerinə düşər.Psixo-terapeya adlanan bu sahə dilin –dilin zənginliyinin,dilin ifadə vasitələrinin cazibəli və sehrli aspektlərindən yararlanmaqla xəstəni müalicə edib sağaltmaqla məşğul olur.Yəni hər birimizin xoş sözə,şirin münasibətə çox ehtiyacımız vardır.Başqa cür ifadə etsək,insan istəsə,ətrafını ya cənnətə, ya cəhənnəmə çevirər.Bu halda həkimə heç ehiyac da qalmaz.
İndi də danışıq səsləri ilə bağlı başqa bir məqama toxunacağıq.Danışıq səsi özü fizika elmi ilə bağlıdır.Çünki səs bu elmin tədqiqat obyektidir. Biz bilirik ki, səs hər hansı bir qüvvənin təsiri ilə havanın dalğalanması hadisəsidir.Həmçinin onu da bilirik ki,insan qulağı saniyədə 16-20000 hers səs eşitməyə qabildir.Lakin 16-dan aşağı səslər də vardır.O səsləri eşitmək üçün müxtəlif cihazlar da düzəldilmişdir.Məsələn, qarışqa irəlilədikdə də özünəməxsus bir səs alınır və bu səsi qeyd edə bilən müxtəlif aparatlar tutduğu dalğaları səs gücləndiricilərin vasitəsi ilə eşidiləcək hala gətirə bilir.Burada çox maraqlı olan bir olyı qeyd etmək yerinə düşər:
Əlində həmin səsartırıcı cihaz olan bir səyyah bioloq piramidalar yerləşən səhrada gəzərək həşəratların çox olduğu sahələrdə onların hansı səsləri çıxarmasını öyrənirdi. Təsadüfən,əlində həmin cihaz ehrama daxil olur. Bu vaxt heç gözləmədən əlindəki cihaz səs dalğalarını qeydə alır. Alim çox heyrətlənir. Cihaz bu dalğaların sirrini özü aça bilmir. Bioloq cihazı Londona müvafiq məsələləri öyrənən və həll etməyi bacaran qurumlara təqdim edir.Sən demə,səslər heç bir texnologiyanın olmadığı güman edilən vaxtlarda –min illər əvvəl hansı yollasa qədim insanlar fironların səsini divalara ‘’h o p d u r m a ğ ı’” bacarıblar.Həm də bu səslər divarlardan mütəmadiyən ,yəni heç dayanmadan “axmağa” davam edir.Bu da ehramların açılmayan növbəti sirlərindən biri...
2.Biz bunu da qeyd etməliyik ki,DİL çox mürəkkəb bir posesdir.Yəni danışıq üzvləri sağlam olsa da ,əgər qulaq eşitməsə nitq prosesi alına bilməz.Bütün alimlər bu fikirdədirlər ki,hətta korlar belə həyatı ,ətrafındakıları lallardan daha yaxşı fəhm edə bilirlər.Elə bu məqamda onu da demək lazımdır ki,dil qüsurları ilə məşğul olan ixtisasçılar da elə dilçilərdir.
3.Dilin morfologiya bəhsi ilə təmasında mən xalqımız üçün ən önəmli –həlledici bir məqama toxunmaq istəyirəm. Hamınızın diqqətini xahiş edirəm.Gəlin özümüzü bütünlüklə bu fikrin ətrafında toplayaq:Söhbət soyadlardan olacaqdır.Milli məclisdə -Lı-nın üzərində dayanıblar. Amma mən hamının nəzərini məhz –SOY-şəkilçisinə cəlb etmək istəyirəm.Buna mühüm səbəblərimiz vardır:
1.Soy ən qədim kökə bağlı bir sözdür.Elə dillər vardır ki,bu sözün mənası QAN anlamındadır.
2. İngilis dilində bu söz elə soyad mənasındadır.Asan olduğu üçün açıqlamağa ehtiyac yoxdur.
3.Soy sözü dilimizdə cins , kökü olan mənasındadır.Diqqətinizə aşağıdakı şeir parçasını çatdırmaq istərdim:
Əzizim soy ilədir,
Şahmar da soy ilandır.
Nəsimi tək bu aşiq,
Yolunda soyulandır.
Şeirin 1-ci misrasındakı soy kök mənasındadır.2-ci misrada isə bu söz yaxşı cins anlamındadır.
4.Ən çox isə-lı- dan ona görə imtina etməliyik ki,ermənilərdə də-yan-elə -lı-mənasını verən sözdür.
Gördüyümüz kimi,-soy- daha məqsədəuyğun hesab olunmalıdır

Göyçay şəhər M.Füzuli adına 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili ‘’Dilin bütün elm sahələri ilə əlaqəsi’’mövzusunun davamı.

Əziz ekspertlər,mən indi morfologiya bəhsində isimlərin xüsusi adlar bölməsi sahəsinə toxunacağam.Söhbət toponim adlardan gedəcək.Bildiyimiz kimi, toponimlər coğrafiya elmi ilə bağlıdır.Bu elmdə də maraqlı dil faktları məlumdur. Bir neçə belə maraqlı adlara toxunaq:
1.Avropada Himalay dağının ən yüksək zirvəsinə Everest, şərqdə isə Comolunqma deyilir.
2.Moskvaya avropalılar Moskou, Türkiyədə isə Moskov deyirlər.
3.İngilislər Londona Landın, Türkiyədə Londra, bizlər isə London deyirik.
3.İndi növbə saya gəldi.Say ən çox riyaziyyat elmi ilə bağlıdır.Riyaziyyat elmi bu günlərdə öz təsirini dilə daha çox göstərməkdədir.
A) .Şəkilçilərin üzərində onların neçə variantlı olduğunu göstərmək üçün qoyduğumuz rəqəmlər bu bağlılığln təzahürüdür.

4 2
çı , la .
B.Cümlə üzvlərinin sxematik işarələri də riyaziyyat elminin dilə inteqrasiyası hesab olunmalıdır.Söhbət mübtədanın,xəbərin,təyinin,tamamlığın və zərfliyin sxematik işarələrindən gedir.Bu işarələri hamımız tanıyırıq.

C).Həmçinin sintaktik əlaqələrin də-yanaşma,uzlaşma və idarə əlaqələrinin də sxematik işarələri yenə də riyaziyyat elminin dilə gəlişini sübut edir.Bu işarələri də biz hər birimiz tanıyırıq.
4Fellərlə bağlı biz çox maraqlı məqamlara toxunacağıq.
Öncə, onu qeyd edəcəyik ki,fellərin hamısı dilimizin öz sözləridir.Biz bu fikri nahaq yerə vurğulamadıq.Elə fellər vardır ki,dünyanın apaıcı hesab edilən dillərində eyni mənada və hətta eyni fonetik tərkibdədir.Gəlin diqqət edək:
Ingilis dili-azərbaycan dili
Hop[hop]-hoppanmaq.
Chew[t{u:]-çeynəmək.
Bar [ba : ]-bağlamaq
Bore[bo:]-boğulmaq
Tell [tel]-demək
Tick[tik]-tıqqıldatmaq
Turn [tə:n]-dönmək
Go[gou]-getmək
Tut [tat]-kəs səsini-tut ağzını
Dart [da:t]-atmaq, dart to an arrow-oxu dartıb atmaq
Dash [d əe/]-atmaq,hücum etmək-ən qədimə aid daş atmaq
Nümunə gətirdiklərimiz fellər maraqlı məqamları üzə çıxarır.Biz böyük cəsarətlə bu fikri vurğulaya bilərik ki, elə ingilis dili də məhz türk dillərindən nişat tapmışdır.Çünki bu artıq sübuta yetirildi.
Dilin bütün elm sahələri ilə əlaqədə olmasını sübut edən faktlar göz önündədir.Hətta kompyuterlər də müvafiq texniki elmlərlə nə qədər bağlıdırsa,dillə də bir o qədər bağlıdır.Yəni bu və ya başqa dili bilmədən heç bir kompyuteri idarə etmək mümkün olmaz.


Göyçay şəhər M. Füzuli adına 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyi (2012-ci il nəşri) barədə iradlar.

10-cu sinif Azərbaycan dili dətsliyinə aid iradlar bunlardır:
1.Səhifə 9-10-da Əkrəm Əylislidən nümunə gətirilən parça çıxarılmalıdır.
2.Səhifə 11-də Dil nədir?adı altında verilən başlıq 10-cu sinif olduğu nəzərə alınaraq Dilin mahiyyəti kimi gedə bilərdi.
3.Dil nədir? Necə yaranıb?sualları olsa da,bununla bağlı heç bir açıqlama aparılmayıb.Dilin ünsiyyət vasitəsi olması , həm dil nədir,həm də Dilin funksiyasında eyni ilə verilibdir.Əslində,dilin ünsiyyət vasitəsi olması dilin funksiyasıdır.Beləliklə, bu fikrin Dil nədir.-də verilməsi səhvdir.Dil nədir. bəhsinə aid yalnız həmin dərsdə bir düzgün fikir var.-O da dilin ictimai hadisə olmasıdır.Bir fikir isə səhv getmişdir.-....Səslərin tələffüzü üçün tənəffüzü (?) ağciyər müntəzəm təmin edir.Əziz müəlliflər, ağ ciyərlər danışıq səslərini yaratmaq üçün qüvvə ayırır-tənəffüs vermir.
4.Dilin funksiyasında isə müəlliflər yenə dilin mahiyyətinə qayıdıb,dilin funksiyasını unudublar.Uzun-uzadı dilin bioloji və irqi hadisə olmadığını, onun ictimai hadisə olmasını izah ediblər.Dilin funksiyasına gəldikdə isə səhv fikir yürüdüblər.Yalnız dilin ünsiyyət vasitəsi olduğunu bu başlıq üçün düzgün hesab etmək mümkündür.Dilin funksiyasını üç bölümdə birləşdirən müəlliflərin səhvi ondadır ki, onlar dilin ikinci vəzifəsi kimi onun insanı əhatə edən əşya və hadisələrin adını bildirməsi fikrini irəli sürüblər. Yəni müəlliflər səhv edərək dilin daxili bölmələrinə toxunublar ki, bunu dilin funksiyası kimi düşünmək tamamilə səhvdir.Daha irəli gedərək növbəti bir səhv ediblər.Müəlliflər dilin üçüncü funksiyasını fikir ifadə etmək olduğunu göstəriblər.Axı ünsiyyət vasitəsi kimi dil elə müxtəlif fikirləri ifadə edir.Beləliklə, həm dil nədir,həm də dilin funksiyaları bəhsləri yenidən işlənməli, yenidən yazılmalıdır.(Sonda mən bu bəhsləri özüm verəcəyəm)
5.Səhifə 14-də cümlə xətası vardır.Diqqət edin:-İnsanlara qulluq göstərən başqa ictimai hadisələr də var.-Olmalı idi-İnsanlara x i d m ə t e d ə n .
6.Dilin funksiyaları səhv izah edildiyindən həmin bəhsə aid çalışmalar da məqsədəuyğun hesab edilə bilməz.(çalışmalar-20,21,22,23.)
7.Dilçilik və onun digər elmlər içərisindəki yeri.Təəssüf ki, əvvəlki bəhslər haqqında dediyimiz fikirlər bu bəhsə də eyni ilə aiddir.Başlıq başqadır, dərsin içində verilən məlumatlar tamam başqadır.Mən çox xahiş edirəm ki, siz bu başlıq altında gedən məlumatları diqqətlə oxuyasınız. Onda mənim nə qədər haqlı olduğumu özünüz də deyəcəksiniz.(Mən bütün iradlar qurtardıqdan sonra özüm bu barədə də düzgün məlumatları yazacağam)
8.Dilçilik və onun digər elmlər içərisində yeri düzgün izah edilməyib səhv məcraya yönəldiyindəndir ki, ondan sonra gələn dərslər də dil, dilin funksiyaları məzmunundan kənara çıxaraq özünə səhv cığır açmışdır.Yəni birdən-birə dilçiliyin –etimologiya,lüğətçilik,dialektologiya şöbələrinə keçilmişdir.
9.Dil haqqında dövlət tərəfindən verilən bütün vacib məlumatlar 11-ci sinfin dərsliyində ilk səhifələrdə bərqərar olmalıdır.Bu məlumatları ortada vermək düzgün hesab edilə bilməz.Şagird 11-ci sinifdə daha müsbət dünyagörüşünə-formalaşan təfəkkürə malik olur.Bu qərarlar ilk səhifədə veriləndə onun əhəmiyyəti daha düzgün qiymətləndirilir.Ona daha ciddi yanaşılır.
10.Səhifə 36-37-də Türk dilləri ailəsi verilib Zənnimcə, burada yalnız oğuz qrupu barədə danışmaq olar.Testə də yalnız oğuz qrupu ilə bağlı məlumatlar salınmalıdır.Müvafiq çalışmalar da yalnız bu qrupa aid dillərdən təşkil olunmalıdır.

Göyçay şəhər 6№- li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradların davamı.

Səhifə 47-də “Dil və mədəniyyət.Dil və xalqın tarixi.Bu dərsdə də müəlliflər ilk dərsdə olduğu kimi bəhsin başlığı ilə heç də uyğun gəlməyən məsələlərdən bəhs etmiş,məqsədlərinə nail ola bilməmişlər.Yalnız bir neçə mədəniyyt sayılıb ki, onlar da məzmunu açmağa yardımçı ola bilmir. Bu bəhs sanki 11-ci sinifdəki üslubiyytla bağlı verilən məlumatların ardını xatırladır.Əslində,bu bəhsə aid verilən məlumatlar aşağıdakı kontekstdə olmalıdır-
Dil və mədəniyyət mürəkkəb tarixi,sosial,intellektual,etnik və mənəvi köklərə bağlı olan, xəlqi və ümumbəşəri səciyyə daşıyan, cəmiyyətin inkişafı ilə bağlı daim inkişaf edən,formalaşan, mütəmadi olaraq mükəmməlləşən dünyadakı ən bəşəri və mütərəqqi mədəniyyətlərlə əlaqədə öz yerini , məqamı gəldikdə öz üstünlüyünü hifz edən və bu üstünlüyü bütün bəşəriyyətə qəbul etdirən kateqoriyalardır.Dil ilk yaranan, mədəniyyət sonralar dildən törənəndir.Dil nə qədər qədimdirsə,nə qədər qədim tarixi köklərə söykənirsə, mədəniyyət də bir o qədər möhtəşəm və kəhkəşanlı olacaqdır.Davamını iradlardan sonra əvvəlki bəhslərlə bərabər təkmil halda yazacağam.
Onu da qeyd edim ki,bu bəhs düzgün izah edilmədiyindən ardından verilən çalışmalar da heç məqsədəmüvafiq hesab edilə bilməz.
Səhifə 71- 72- də şəxs sonluqları vurğu qəbul etməyən şəkilçilər kimi iki dəfə nümunəyə ötürülmüşdür.Bu, ciddi bir səhvdir.72-ci səhifədə bu şəkilçilər ismin xəbərlik şəkilçiləri, 72-səhifədə isə şəxs şəkilçiləri kimi təqdim edilmişdir.Ən qəribəsi isə budur ki,71-ci səhifədə mötərizə içərisində bu şəkilçilərin şəxs şəkilçisi olduğu da göstərildiyi halda bu səhv baş vermişdir.Əziz müəlliflər, bu şəkilçilər tam eynidir və onları ayırmaq yalnız səhvə gətirib çıxaracaqdır.
Vurğu ilə bağlı bəzi şəkilçilər unudulmuşdur:
a).feli bağlama şəkilçiləri-arkan-2-gələrkən,alarkən və s
irkən-4-alırkən,sevirkən,ölürkən və s
incə-4- qalınca,gedincə,verincə və s
ən şəkilçisi zərf düzəldən şəkilçi kimi verilib, amma qeyd olunmayıb ki, çox hecalı sözlərdən sonra bu şəkilçi vurğunu iki heca qabağa keçirir.məs.-təsadüfən,qəflətən və s
gil şəkilçisi də vurğunu özündən əvvələ keçirir. Anamgil,dayımgil və s.
Vurğu haqqında da mənim deyəcəklərim vardır.Dərslikdə vurğunun növü üç sayda göstərilib
1. fonetik
2. məntiqi
3. həyəcanlı
Məntiqi vurğuda qeyd olunur ki,guya çox vaxt məntiqi vurğu xəbərin yanında gəlir.Bu düzgün fikir hesab oluna bilməz.Məntiqi vurğu belə izah olunmalıdır- Çatdırmaq istədiyimiz fikirdən asılı olaraq məntiqi vurğu cümlədə istənilən məqama düşə bilər.məs.
Mən məktəbə gedirəm.
Mən məktəbə gedirəm.
Mən məktəbə gedirəm.
Ən sadə bir cümlədir.1-ci cümlədə ilk, 2-ci cümlədə 2-ci,3-cü cümlədə isə 3-cü sözün məntiqi vurğuya düşdüyünün şahidi oluruq ki, bu fikri istənilən cümlələrə aid etmək olar.Bu fikir ona görə mütləq dəyişilməlidir ki, dilimizin zənginliyinə heç bir kölgə düşməsin.Özümüzə bu qədər ziyan vurmayaq.
Həyəcanlı vurğu məsələsi isə tamamilə yığışdırılmalıdır.Bu vurğu ilə əlaqədar istənilən cümləyə baxsaq, böyük səhv olduğunu asanlıqla üzə çıxaracağıq.Əslində,Azərbaycan dilinin daha zəngin olduğunu göstərən vurğu növləri vardır və bu növləri qeyd etməyin əsl məqamıdır.-
1.Fonetik vurğu.
2.Məntiqi vurğu.
3.Təqti vurğu.(yaxud söz birləşmələrinə xas olan vurğu)
4.Sintaqm vurğu.(cümlə vurğusu)
Verilən 1-2 –ci növlər barədə deyil, 3 və 4-cülər haqqında danışacağıq.
3.Təqti və ya söz birləşməsi vurğusu.Bu vurğu əlavələr,xitablar və xüsusiləşmələrin üzərinə düşən vurğuya deyilir.Hamımız bilirik ki,əlavələr, xitablar və xüsusiləşmələr xüsusi bir vurğu ilə tələffüz olunur ki, bu vurğu növü də məhz təqti vurğu adlanır.məs.
əlavəyə aid –Habil- Əzizənin əmisi onların yaxın qonşusu idi.Cümlədə Əzizənin əmisi təqti vurğuya misaldır.
Xitaba aid misal-
Üzü bəri baxan dağlar,
Mənim sizdə nəyim qaldı?
Üzü bəri baxan dağlar xitabdır və təqti vurğu altında deyilir.
Xüsusiləşməyə aid- O, günahkar olmadığı halda susurdu. Bu cümlədə günahkar olmadığı halda xüsusi vurğu altında deyilir.
4.Sintaqm vurğu-bütövlükdə cümlənin üzərinə düşən ən mürəkkəb vurğudur.Bu vurğuya tam əməl etdikdə nitq olduqca mükəmməl alınır.Ən savadlı şəxslər bu vurğu ilə danışır və hamının hörmətini qazanır.Bu vurğuya sahiblənmək üçün yüksək intellektual səviyyə tələb olunur.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına 6 №-li tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid olan iradların davamı.

Onu da qeyd edək ki, vurğu haqqında aşağıdakı ən əhəmiyyətli faktlar ,nədənsə, unudulmuşdur:
a)Ərəb dilindən dilimizə keçən uzun saitli bütün sözlərdə vurğu uzun saitli hecaya deyil, sözün sonuncu hecasına düşür. Bu sözlər dilimizdə o qədər çoxdur ki, bu qayda mütləq dərslikdə yer tapmalıdır.Çünki heç bir dərslikdə verilmədən belə sözlər qəbul imtahanlarında geniş miqyasda salınır.məs. nadir,mətanət,elan və s.
b).Dilimizə başqa dillərdən keçən olduqca çox sözlər vardır ki,həmin sözlərdə də vurğu sözlərin əvvəlinə, yaxud ortasına düşür.məs. kafedra,Yaponiya,İndoneziya və s.
Səhifə 80-də 1 və 5 saylı qaydalar təkrar olunmuşdur.Hər iki qayda xüsusi isimlərin omonim ola bilməməsini izah edir.
Səhifə 84-də 5 saylı qaydada kobud bir səhv vardır.Səhvən ilk sözünün iki şəklində verilməsi şagirdlərin beynində böyük təbəddülat yarada bilər.
Bu səhifədə daha bir iradı göstərmək vacibdir.Alınma sözlərin böyük qismi dərslikdə yoxdur.Amma yenə də qəbul imtahanları zamanı testlərdə bu sözlərdən çox istifadə olunmaqdadır.Gəlin onları sadalayaq:
1.Ahəng qanununa tabe olan onlarla söz vardır ki, həmin sözlər dilimizin öz sözləri deyildir. Sadəcə o sözlər dilimizə ahəng qanununa uyğunlaşdırılaraq alınmışdır.məs:
Məkatüb-məktəb
Çerpaye- çarpayı
Bihar-bahar
Nizar-nəzər
Muhabbet-məhəbbə
Muhammed-Məhəmməd
Məlayikə-Məleykə,yaxud Mələk
Vedro-vedrə və s.
Ist-lə qurtaran sözlər dilimizin öz sözü ola bilməz. Məs. Kapitalist,sosialist,Marksist, taksist, nasionalist və s
Izm-lə bitən sözlər dilimizin öz sözü ola bilməz.məs. kommunizm,Leninizm,sosializm və s.
Arx-la bitən sözlər dilimizin öz sözü ola bilməz . məs.matriarx,patriarx,monarx
Iya –ilə bitən sözlər. Məs.materiya,sosiologiya,sanatoriya,pediatriya və s.
Dördhecalı çətin, ümumişlək olmayan sözlər dilimizin öz sözü deyil.məs. müşavirə,münaqişə,müdaxilə, münasibət,mülahizə,iltisaqi,iqtisadi və s.
Gil və daş nəzərə alınmadan bütün bir cür yazılan şəkilçili sözlər dilimizin öz sözü deyil məs.
Tərbiyəvi,əxlaqi,insanşünas,millətpərəst,cəfakeş,g­üldan,dalandar və s

Səhifə 90-da aşağıdakı bəzi iradlar mütləq qeyd olunmalıdır.
a).in-4 şəkilçisinin omonimliyində sifət düzəltməsi unudulub.-ilkin, çirkin.
b).ı-4 şəkilçisinin omonimliyində iki fakt ötürülüb.
1.Soyad düzəldən şəkilçi kimi-məs.Qətran Təbrizi,Nəsirəddin Tusi və s.
2.İsim,sifət və saydan fel düzəldən şəkilçi kimi işlənə bilməsi. Məs.-yer-yerimək, bərk-bərkimək, avaz-avazımaq,yavaş-yavaşımaq və s.
Ici-4 şəkilçisi barədə sonda məlumat yazacağam.
3.a-2-də bu şəkilçinin felin bacarıq tərzini yaratması unudulub.-gələ bilmək, deyə bilmək, oxuya bilmək və s.
4.aq-2- də bu şəkilşinin həm də 1-ci şəxs cəmdə arzu şəkilçisi olması unudulub məs. Biz kaş heç vaxt səhv etməyək.
5.ar-2 şəkilçisində təsirsiz feli təsirli etmək unudulub.-qop-qopar,çıx-çıxar və.s.
Səhifə 93-də prefiks və suffikslər verildiyi halda, infikslər barədə söz açılmayıb.Halbuki bir infiks varımızdır ki, öz sözlərimizin olduğu hamı tərəfindən qəbul edilən fellərin arasında işlənir.məs.vurhavur,qaçaqaç,gəlhagəl və s
Göyçay şəhər 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı
10-cu sinif dərsliyinin (2012-cü il nəşri) ilk səhifələrində Ə.Əylislidən verilən parca çıxarılmalıdır.Dil nədir? mövzusunda dilin mahiyyəti tam izah olunmur,dilin funksiyaları dərsində dilin üç deyil iki funksiyası olduğu göstərilsə daha düzgün olar,çünki ünsiyyət zamanı biz fikirlərimizi ifadə ediri bunu ayrica qey etməyə ehtiyac yoxdur.Yazı mövzusunda onun növlərinə aid nümunələr az sayda verilib,həmin mövzu ilə bağlı çalışmalar şagirdlərdə bir o qədər də maraq doğurmur.Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşu mövzusunda iltisaqilik prinsipini pozan şərtlər aydın izah edilmir-qrammatik şəkilçinin leksik şəkilçidən əvvəl gəlməsi,bəzi ikihecalı milli sözlərimizə saitlə başlanan şəkilçi artırdiqda kökdə səsdüşümü,sözün sonuna saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda k-y,q-ğ əvəzləməsinin baş verməsi,sifətin çoxaltma dərəcəsində olan masmavi, yamyaşıl kimi sözlər izahda qeyd olunsaydı daha düzgün olardı.Təkrar üçün olan bölmədə yenə də şagirdlərin bu mövzularlla bağlı biliklərin yaddan çıxa biləcəyi unudulub tam izahlardan qaçılıb.məsələn,omonimlərin çoxmənalı sözlərdən necə fərqlənir göstərilmir,tapşırıqlar çox sadə və primitivdir.Əsl Azərbaycan sözlərinin alınmalardan fərqləndirilməsində mü,mö,mə,qü,tə hecaları ilə başlayan,əng,ənc hecaları,h-samiti ilə bitən,z,f-samitləri ilə başlayan sözlərində alınma olduğu göstərilməyib.Dil,nitq ,nitq fəaliyyəti,özləşmə meyilləri,natiqlik sənəti mövzularının yenidən işlənməsinə ehtiyac var.

Hörmətlə: N.Gəncəvi adına Göyçay şəhər 7saylı tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Həsənova Pərvanə Hüseyn qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradların davamı.

Səhifə 93- də dildə yeni sözlərin yaranmasında aşağıdakı yollar unudulmuşdur:
a).Bəzən ədəbi dildə olmayan sözlər hansısa bir dialektdən götürülür.məs. şütümək-Bilirik ki, şütümək felini sevimli xalq şairimiz Səməd Vurğun Qazax –qərb dialektindən ədəbi dilə gətirmişdir.Hətta bu sözü şeirdə də işlətmişdir.
b).Elmlə, yeni kəşflə əlaqədar olaraq da dilimizdə yeni sözlər mütəmadi olaraq yaranır.Belə sözlərin sayı da az deyildir.kross, mobil telefon, kabel televiziyası və s.Bu sözlər həm də beynəlxalq sözlər də adlanır.
c).Cəmiyyətin inkişaf etməsi ilə əlaqədar olaraq yaranan yeni sözlər.Son vaxtlar Azərbaycanımız güclü inkişaf etdiyindən ölkəmizlə birbaşa əlaqələr quran dövlətlərin sayı get-gedə artır.Bu da öz növbəsində dilimizdə yeni sözlərin yaranmasına səbəb olur.məs.şou,on layn, kamfort, departament,tele-taym, breyn-rinq,tokşou və s.
Nitq mədəniyyəti bəhsi” Dil və mədəniyyət” bəhsindən sonra verilməli idi.Hörmətli müəlliflər bu bəhsdə də səhvlərə yol vermişlər:
1.Nitq mədəniyyətini dilin daxili quruluş normaları ilə qarışdırmışlar.
2.Nitqin intellektual səviyyə ilə,təfəkkürlə bağlılığı tamam unudulmuşdur.
3.Səhifə 96-da həmin bəhsdə səhv cümlə verilmişdir-Natiqliklə nitq mədəniyyətini eyniləşdirmək olmaz.Əslində,natiq bu və ya başqa bir elm sahəsi ilə bağlı olaraq öz nitqini qurur.Buna görə də nitq mədəniyyətinə sahiblənməyən hər hansı biri heç vaxt natiq ola bilməz.
Nitq mədəniyyəti başlığı altında nəyin verilə biləcəyini mən yenə də iradlar sona çatdıqdan sonra yazacağam.
Bəhs düzgün izah edilmədiyindən çalışmalar da özünü doğrultmur.Fonetik, leksik,qrammatik normalara aid çalışmalar tələb olunur ki,bunların nitq mədəniyyəti bəhsi ilə bağlılığı yoxdur.
Səhifə 98-də verilən bəhs də həmçinin-Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin tərkib hissəsidir.-nə başlıq, nə də dərsdə verilənlər doğru deyildir.Başlıq belə olmalı idi-Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin yaradıcısı, əsas özəyi və yaşam amilidir.Ad düzgün seçilmədiyindən dərsdə bəhs olunanlar da məqsədəuyğun hesab edilə bilməz. Bu haqda da mən sonda məlumat verəcəyəm.
Nitq mədəniyyətinə dair verilmiş çalışmalar da düzgün deyildir. Nitq mədəniyyətinin əsas göstəricilərini müəyyənləşdirmək üçün video lentə tamaşa edilməlidir.Mətndə isə yalnız dilin daxili quruluş normalarını üzə çıxarmaq olar ki, bu, tamamilə başqa bir mövzunun göstəricisidir. 99 və 100- cü səhifədə olan çalışmalarda da ,səhvən, normaları müəyyənləşdirmək tələb olunur.
Səhifə 102-də də nitq mədəniyyəti anlayışı yenə də dilin daxili quruluşu ilə izah olunmuşdur.Dolayısı ilə yenə də müəlliflər fonetik,leksik,qrammatik normalara bu və ya başqa dərəcədə toxunmaqdan uzağa gedə bilməmişlər.
Səhifə 107-də istedadım sözünü apostrof işarəsi ilə veriblər.(Məhəmməd Hadinin şeirində)
10-cu sinifdə səhifə 113- də belə bir cümləni diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm:- Yazıiı ədəbi dilin ilk nümunələri dövlət sənədlərinin, dövlət başçılarının məktublarının və bədii əsərlərin dili olmuşdur. İndi isə həmin müəlliflərin 11-ci sinif Azərbaycan dili dərsliyində öz dedikləri bu fikrin əksinə olan indi nümunə kimi gətirəcəyimiz cümlələrin mənasına şahid olaq:-(səh. 79. 11-ci sinif.Azərbaycan dili dərsliyi)-Rəsmi-işgüzar üsluba gəldikdə isə bu, milli dövlətçilik, idarəçilik təcrübəsi olan yerdə formalaşır.Azərbaycan ədəbi dilinin həmin üslubu bütün funksional üslublardan geri qalmışdı. Məncə, şərhə heç ehtiyac qalmır.
Səhifə 116-da verilən “Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin normaları” 11- ci sinifdəki məlumatların eynidir.
Səhifə 119-da çox kobud bir səhv getmişdir.Diqqət edin:Əgər sözdə ....orfoqrafik norma pozulmuşsa,deməli, fonetik norma pozulmuşdur.Bu fikir yalnız söz kökünə şamil edilə bilər.Söhbət əgər şəkilçi olan hissədən gedəcəksə, onda morfoloji –qrammatik normanın da pozulması hesab olunmalıdır.məs. qapıyı aç-nı əvəzinə yı həm fonetik, həm də eyni zamanda qrammatik normanın pozulması deməkdir.Çünki –yı- adında təsirlik hal şəkilçisi tanımırıq.
Səhifə 131- də nitq normalarının tarixiliyində qaydadakı ilk cümlə səhv verilmişdir.-Norma tarixi kateqoriyadır.-Olmalı idi-Nitq normaları tarixi kateqoriyadır.Əslində,dilin tarixən məruz qaldığı dəyişkənliklər barədə tamamilə səthi bir məlumat ötürülüb.


Göyçay şəhər 6№ li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10 –cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.

D i l i n m a h i y y t i .

Əziz ekspertlər, ən əvvəl onu qeyd edək ki, dil bəşəriyyətin əldə etdiyi ən böyük kəşf, ən ali - ən müqəddəs icaddır.Bugün insanlıq nələrə qadirdirsə, insan onu məhz dilə minnətdar olaraq yaratmışdır.
İndi isə quru, sxolastik cümlələr yığını gələcək:Amma bir qədər sonra biz həmin cümlələrin mənasını bir- bir açacağıq.-Dil ictimai hadisədir. O,nə bioloji, nə irqi, nə də irsi hadisədir.Dil şüurun gerçəkliyidir.-yəni, biz şüurumuzda-beynimizdə olanları məhz dilin vasitəsi ilə reallaşdırırıq.Dil təfəkkürlə bağlıdır.Təfəkkür necədirsə, dil də həmin səviyyədə olacaqdır.Dil təfəkkürü aşa bilməz.Çünki dil beynin i f a də si d i r.Yəni dil təfəkkürün,səs isə dilin “maddi qabığı”dır.
Dilin ictimai hadisə olduğunu sübut edən çoxlu faktlar vardır.Dilçilik kitablarında bu faktlar izah olunmuşdur.Onu qeyd edək ki,dilin mahiyyəti həmişə -ta qədimdən bütün insanları maraqlandırmiş, insan dil nədir? –deyə daim düşünmüşlər.Ən qədimdə bir padşah yenicə anadan olan bir körpəni valideynlərindən pulla alaraq, onu sarayda xüsusi bir otaqda bir dayəyə tapşırmış, bir nəzarətçi də ayırmışdı ki, onun tapşırığının düz yerinə yetirilməsinə əminlik yaratsın.Tapşırıq bundan ibarət idi: Gözəl geyimlər, gözəl maneralar, oyunlar, yalnız onlar üçün ayrılmış yerlərdə heç kimin olmadığı bir bağda gəzintilər olmalı,yalnız danışıq ünsiyyəti-nitq prosesi olmamalı idi.İllər keçir,uçaq böyüyür,gözəl geyinməyi, gözəl maneraları-oturuşu,duruşu,gəzməyi,yemək qaydalarını öyrənir, amma bir söz belə deməyi bacarmır.Yeri düşmüşkən onu da qeyd edim ki,anadan olan körpə ilə nə qədər tez və çox danışarsınızsa, körpə bir o qədər də tez dil açar.Bundan başqa yeni anadan olan körpələr – bir ingilis körpəsi Azərbaycana gətirilmiş,əksinə,bir azərbaycanlı körpəsi isəİngiltərəyə göndərilmişdi.Nəticə alimlərin gözlədiyi kimi olmadı. Yəni Azərbaycanda ingilis körpə azərbaycaycanca, İngiltərədə isə azərbaycanlı körpə ingiliscə dil açmağa başladı.
Təbiət özü də bu işdə insanlara yardım etdi. Yəni çoxlu-çoxlu faktları təbiət özü insanlara”hədiyyə” etdi.Canavarlar insan balalarını oğurlayıb meşəyə aparır, onları öz balası kimi saxlamağa başlayır, öldürmək fikrinə belə düşmədən onlarla öz balası kimi rəftar edir.
Kitablarda canavarın insan balasını qaçırmaq hərisliyi,onu”canavarlaşdırmaq” ehtirasının səbəbləri izah edilə bilmir.Mənim fikrimə görə bu “istək” belə izah olunmalıdır.Tarixdən bilirik ki, insanın ilk əhliləşdirdiyi canlı məhz canavardır-yəni itin canavar nəslinə aid olması heç kimə sirr deyil.Sanki canavar insandan qisas alır-sən məni əhliləşdirdin,mən səni vəhşiləşdirəcəyəm-deyir.Buna ayrı bir izah ola bilərmi?
Sual yarana bilər-Canavar bunu necə edir?Cavab da var-Canavar ya ən varlı, ya da ən kasıb ailədən körpəni oğurlaya bilər.Bildiyimiz kimi,gənc ailənin körpəsi dünyaya gəldikdə gənc ata gənc anaya təbiət qoynuna getməyi təklif edir.Onlar çox xoşbəxtdirlər-heç bir təhlükəni gözə ala bilmirlər.Bir dəqiqəliyinə gözəl bir göbələyi dərmək arzusu onları körpədən uzaqlaşdırır.Bu da nəticə-canavar pusqudadır və o belə bir fürsəti dərhal dəyərləndirir, körpənin yatdığı səbəti götürüb sürətlə uzaqlaşır.Yaxud gənc yoxsul ana işləməlidir, o,körpəsini meşədəki bir ağacın kölgəsində yerə qoyaraq, özü tarlada işləməyə başlayır,canavar yenə də öz işini görür-körpəni götürərək onu qaçırır.
Təsadüfən kənd adamları canavarın yuvasını dağıdıb,artıq böyümüş uşaqları xilas edəndə məlum olur ki,uşaqlarda nitq yoxdur və onlara yenidən nitq öyrətmək çox çətin olur.Bütün bu sadalananlardan biz dilin ictimai bir hadisə olması fikrini sübut etmiş oluruq.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, son vaxtlaradək alimlərə elə gəlirdi ki, yalnız ünsiyyət saxlamaq bir tək insanlara məxsusdur.Artıq elm sübut etmişdir ki, hətta ən kiçik olan qarışqalar belə bir-birinə toxunmaqla, maye ifraz etməklə müəyyən ünsiyyət qura bilirlər.Əlbəttə, heç bir canlının ünsiyyəti insanda olan möhtəşəmliyi, kamilliyi və əvəzolunmazlığı ilə sonsuz xariqələr yaradan dillə müqayisə olunan deyil.Amma təbiətdə bəzən bizləri heyran edən faktlarla da az qarşılaşmırıq.
Dil günəş kimidir. O, insanlardan heç vaxt təmənnada deyil.Dilin daima inkişafda olduğunu da bilməmiş deyilik.Dilimizi nə qədər çox öyrənsək,onun gözəlliyini də bir oqədər çox duyub,çox dəyərləndirmək qüdrətində olarıq.Dil mənəviyyat,dil gözəllik, dil ifadəlilik,dil duyum,dil musiqi, bir sözlə, dil həyatımızın özəyidir.Dil texnikaya,elmə,inkişafa,tərəqqiyə,təkamülə-bir sözlə-xoşbəxt gələcəyimizə açardır.Müdrik adamlar dilə həmişə müqəddəslik rəmzi kimi yanaşmış və onu düzgün dəyərləndirmişlər.

Göyçay şəhər 6 №-li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.


D i l i n f u n k s i y a s ı.

Dilin ən əsas funksiyası onun insanlar arasında ünsiyyət vasitəsi olmasıdır. Bu, dilin ən əsas funksiyası olmaqla yanaşı, həm də ən qədim bir funksiyasıdır.Dilin olduqca qədim,ən ilk funksiyası c ə m i y y ə t qurmaq,bir qədər sonrakı funksiyası isə cəmiyyətin özü qədər mühüm olan d ö v l ə t qurmaq olmuşdur.Dilin ən ali funksiyaları ta qədimdən bugünlərimizədək öz əsaslılığını qətiyyən itirməmiş,indi də bu funksiyanın bütün dəyərlərini nəinki qoruyub saxlamış, onu daima yeni-yeni nələrsələrlə daima zənginləşdirmiş və bugünümüzə ən ali,ən müqəddəs, ən dəyərli bir ərməğan etmişdir.Dil ilk öncə dövləti yaratmış, dövlət də bunun qarşısında “borclu” qalmamışdır.Yəni dövlət dilin dilin özündən geri qalmayan yeni bir funksiyasını – y a z ı n i yaratmışdır.Dil,əlbəttə, çox vacibdir,amma dilin hərflərlə inikası olan yazı daha mühümdür.Dövlət bütün fərmanlarını yazı vasitəsilə yerinə yetirir, dövlətin ana qanunu-konstitusiya yazıda təsbitlənir. Tarix məhz yazıya minnətdar olaraq bütün bəşəriyyəti ən qədim hadisələrdən- salnamələrdən,bədii ədəbiyyatdan, bu ədəbi və əbədi nümunələri bizə bəxş edən dahi sənətkarlarımızdan, dünyanın möcüzələrindən-bu möcüzələri bizlərə bəxş edən qeyri-adi tarixi şəxsiyyətlərdən-bir sözlə, hər məsələlərdən xəbərdar olmağa elə yazının özü qədər möcüzəli ünsiyyət qurmağa kömək edir.Müasir dünyamızda dilin varlığı,dilin funksiyaları oqədər əhəmiyyətli və mühümdür ki, biz bir daha möhkəm surətdə əminik ki, d i l o l m a d a n insan cəmiyyətləri yaşaya, mövcud ola, inkişaf edə bilməz.
Artıq dilin funksiyalarına yeni bir funksiya da əlavə olunmuşdur.Bu funksiya bugün daha qlobal ,daha mühüm bir funksiyanın daşıyıcısına çevrilməkdədir-Bəşəriyyətin daha uzun ömürlü olmasına xidmət göstərmək, bunun üçün dilin hansı zaman kəsiyindəsə yaranmış və tərəqqi edərək misilsiz xarüqələr əldə edən elmlərin yardımından yararlanmaq və əldə olunan bütün nailiyyətləri bizə ərməğan olunduğu kimi gələcək nəsillərə qoruyub –saxlamaq və ötürə bilmək-dilin bugünkü dünyamızda ən ümdə funksiyasıdır.
Gördüyümüz kimi, dil cəmiyyətdə ən həlledici bir amildir-bunu danmaq mümkün deyildir.Dil həyatımızın bütün sahələrini əhatə edir.Cəmiyyət və dövlət quruculuğu ən mühüm funksiya olsa da, dil yalnız bu sahələri deyil,həm də digər şaxələrdə insanı məhz idarə edir-dilin funksiyası özünü həm elmdə,həm mədəniyyətdə,həm də məişətimizdə bariz şəkildə əks etdirir.Dildən necə yararlanmağın hökmü olduqca həlledicidir.Bu,özünü həm dövlətlərarası,həm də dövlət daxilində hiss etdirir.Yəni dil özünü həm də siyasətdə tam gücü ilə göstərir.Dilin müqəddəsliyi də, mürəkkəbliyi də məhz onun bu mürəkkəb funksiyaların öhdəsindən layiqincə gəlməsindədir.

Göyçay şəhər 6 №-li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat
müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid məlumat.

Yuxarıda sadaladıqlarımıza əsasən dilin funksiyalarının cəmiyyətin və həyatın hər bir sahəsini çulğadığını bildik.İndi dilçilik və onun digər elmlər içərisindəki yerinə öz münasibətimizi bildirək.Dilin funksiyalarının bu qədər önəmli və əvəzedilməz olduğu,bütün elmlərin məhz dilə minnətdar olaraq yarandığını vurğulayandan sonra digər yerdə qalan elmlər nə qədər fayda, nə qədər tərəqqi,nə qədər texniki imkanlar vəd etsə belə, dilin ən ilk və bütün elmlərin yaranma səbəbi olduğunu nəzərə alaraq birinci yerə məhz dili layiq görməliyik.Bu, olduqca ədalətli bir qərar olardı.Mən bu təklifi verirəm və hamını bu təklifi dəstəkləməyə dəvət edirəm.

Göyçay şəhər 6 № li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
:
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə aid yeni məkumat.


Dil və mədəniyyət.Dil və xalqın tarixi.
Mən keçən dəfə bir neçə cümlə yazmışdım. İndi təkrar etməmək şərti ilə davam edirəm.
Azərbaycan xalqı olduqca qədim tarixə malik olan bir xalq kimi artıq bütün dünya tərəfindən tanınır.Bunu indi deyəcəklərimiz də sübut edəcəkdir.
1.Dünya yazı mədəniyyətinə “Bilgameş”lə yiyələnmişdir.Artıq bəşəriyyət bu dastanın yaradıcısı kimi şumer xalqını təqdir edir.”Avesta”ilk dini əsər olmaq etibarı ilə həm də türklərin abidəsi hesab olunmaqdadır.”Kitabi-Dədə Qorqud” da,həmçinin bizim ümumtürk abidəmizdir.Olduqca qədim köklərə malik olan Novruz bayramı da türklərlə bağlıdır.Bu qədər qədim köklərə malik olmaq dünyada heç nə ilə müqayisə edilməyəcək qədər sərvət,xəzinə, var- dövlət deməkdir.
2.Gəlin muğamatdan danışaq.Muğamatlar bizim xalqın sahib ola bildiyi ən dəyərli-ən misilsiz mədəniyyətdir.Muğam dil ilə musiqinin qovuşaraq dilə gətirdiyi ən duyğusal, xalqa bəxş edə bildiyi ən möhtəşəm bir mənəvi dünyadır.Muğamlar bizim xalqımızın başına gətirilən bütün müsibətlərin, faciələrin, fəlakətlərin üsyan dolu fəryadı, dünyaya tərcümanıdır.
3.Bayatılardan danışmaq zamanıdır.Heç bir digər bir xalqda muğamatdan təsir qüvvəsinə görə heç də az olmayan bayatılarımızı tərənnüm etmək məqamıdır.Bayatılarda olmayan hiss,olmayan pak məhəbbət,vətən həsrəti,kədər dərinliyi, muğamat qədər qəlblərin ən dərininə enmək möcüzəsi, ağlatmaq və sevindirmək sehri, yayda qar soyuqluğu,qışda yay hərarəti-daha nələr yoxdur?
Əzizim baxtı yarım,
Baxtımın taxtı,yarım
Üzündə göz izi var
Sənə kim baxdı,yarım?
Və yaxud:
Əzizinəm Qarabağ.
Şəki,Şirvan,Qarabağ.
Dünya cnnətə dönsə,
Yaddan çıxmaz Qarabağ.
4.Qəbrüstü yazılardan danışaq.Azərbaycan xalqı ,nəinki dirisinə, hətta dünyasını dəyişmişlərinə də böyük hörmət,müqəddəs bir varlıq kimi yanaşır.Baxın bizlərdən başqa dünyasını tərk etmişlərə kim bu dərəcədə səmimi hislər bəsləyir? Bunlar hamısı soykökə, qədimliyə,mədəniyyətə bağlılıq deyilmi?Mədəniyyət insanı insandan,xalqı xalqdan,tarixi tarixdən, musiqini musiqidən,şeiri şeirdən,duyumu duyumdan fərqləndirən ən ümdə cəhətdir.
5.İndi ən əhəmiyyətli bir məsələyə toxunaq.Azərbaycan xalqının qədimliyi bu adla –Azərbaycan xalqının adının qədimliyi ilə deyil, daha qədim tarixə söykənir.Mən ilk dəfələrdə kök dildən danışdıqda,Azərbaycan dilinin dünyanın ən “öndə gedən”dilləri ilə bir səviyyədə dayanması məsələsinə də toxunmuşdum.Qürurla təkrar edirəm ki,Azərbaycan dilinin qədimliyi elə dünyanın başlandığı anlardan götürülməlidir.Məhz buna görədir ki,bizim mədəniyyətimiz-əsərlərimiz,musiqimiz,dilimiz,geyim­lərimiz,təamlarımız,Qız Qalamız,İçərişəhərimiz-şəhərsalma mədəniyyətimiz bütün dünya tərəfindən bəyənilməkdədir.

Göyçay şəhər 6 № li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə aid iradların davamı.

Nitq nədəniyyəti anlayışı.
Mən söz verdiyim kimi indi də bu barədə öz fikirlərimi yazıram. Kitabda, çox təəssüf ki, nitq mədəniyyəti də səhv izah olunmuşdur.Yəni müəlliflər səhv olaraq yenə də dilin daxili quruluşuna enmişlər ki, bu, yolverilməzdir.Bildiyimiz kimi müəlliflər bu anlayış içində əsas yeri fonetik,leksik və qrammatik normaların hamı tərəfindən düzgün, gözəl və anlayışlı olmasında görürlər.Lakin ən önəmli bir fakt yenə də kənarda qalmışdır.Nitq mədəniyyətinin formalaşması, kamilliyi və ifadəliyi məhz hər bir insanın öz səviyyəsindən asılıdır.Daha çox biliklərə yiyələndikcə, daha çox mütaliə etdikcə,təfəkkür və əqli daha çox inkişaf etdirdikcə hər bir məsələyə münasibət kimi,nitqə də sahiblənmə-sözün əsl mənasında möcüzələr yaranmağa başlayır.Böyük söz ustaları,dahi natiqlər belə bir kamillik və təkamül yolu keçmişlər.Nitq mədəniyyəti mürəkkəb ,kompleks bir mədəniyyətin tərkib hissəsi,onun daha bariz göstəricisidir.
Nitq ilahidən gələn bir qüdrət, səmavi və müqəddəs bir bacarıq,istedaddır.Hər bir kəs belə gözəl,aydın ,ifadəli,təsirli,sirayətedici,təlqinedici və inandırıcı nitqə sahiblənə bilirmi?
Səhifə 96-də belə bir səhv fikir verilmişdir:...hər kəs nitqini tərbiyə etməyə(?),normaları öyrənməyə(?) çalışmalıdır.
Mən buradaca,yeri düşmüşkən,yaxın tariximizin canlı bir şəxsiyyətini –Heydər Əliyevi əsl mədəniyyət təcəssümü kimi gözünüz önündə canlandırmaq istərdim.O,necə danışırdı-yeri gələndə susdurmağı,lazım olanda danışdırmağı,bütün xalqı bir nəfər kimi inandırıraq öz arxasınca aparmağı necə də bacarırdı.Sirayətedici səslə,mimikası ilə,baxışları ilə,jestləriilə canlı bir mədəniyyət abidəsi idi-Oturuşu da,duruşu da,yerişi də,yemək tərzi də-hər bir hərəkəti və davranışı ilə bu xalqa bir nümunə idi-Həm də parlaq,əvəzolunmaz bir mücəssəmə idi.Qoy televiziya və radio bu insanı ildə cəmi bir neçə dəfə deyil, hər gün bu millətə göstərsin ki, biz ona baxaraq ondan nəsə öyrənək.Bu əziz bayram günü dahi Heydər Əliyevi andıqca sözlər öz-özünə şeirə dönür və icazənizlə mən bugün- indi bu dahi insana həsr elədiyim bir şeri sizlərlə bölüşüm:
Çiçəklər ad günündə
Çiçəklər şad günündə
Sevinc,fərəh hissidir,
Şərafət,şan,fəxarət
Təntənənin himnidir.
Bugün Azərbaycanda
Həmin duyğu yaşanır.
Heydər-əbədi lider-
Əliyevin günüdür.
Necə sevinməsin bəs
Millətimiz bugündə
Qoy süslənsin çəmənlər
Çiçəklər öz ətrini,
Bütün gözəlliyini,
Sirli cazibəsini
Milyonlara bəxş etsin.
Bizlərdən hər birimiz
Bu cazibə qüvvəsin
Ürəyində hiss etsin.
Çünki bugün və bu an
Bütün bəşəriyyətin
Bizim Heydər Dədəni
Andığı an gəlibdir.
Lakin çox təəssüf ki,
Çiçəklər qəlbimizi
Şad etdiyi qədər də,
Qəm,kədər,hüzür verir.
Çiçəklər matəm tutur.
Əziz bir insanını
Əbədi itirəndə
Bugün məhz belə gündür!
Sevinirik çiçəklər
Qəlbimizi isidir.
Şadlanırıq ki,güllər
Lideri yada salır.
Baxın güllər elə bil
Həm də bugün ağlayır.
Çünki bizim lideri
Dövrəmizdə görməyir
Lakin bu bir simvoldur
Çiçək kimi, gül kimi
Liderimiz bizlədir-
Döyünən qəlbimizdə
Yaşayan və yaradan
Böyük əməlindədir.
Yevrovijn şöhrətli,
Neft,bərəkət ətirli
İlhamlı və qüdrətli
Məmləkətimizdədir!

Göyçay şəhər 6№-li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə aid yeni məlumat.

Dil nədir? –şərhində hörmətli müəlliflər dil necə yaranıb sualını veriblər.Amma həmin sual cavabsız qalıb.Axı bu sualı verərkən mütləq hansısa bir izah verilməli idi.Həmin izah aşağıdakı məzmunda bu dərslikdə mütləq olmalı, şagirdlər oizahdan yararlanmalı idilər.
Dilin dəqiq nə vaxt yarandığı elmə məlum olmasa da,təxminən, bu vaxt müəyyənləşdirilmişdir.İnsanın bir insan kimi yaranması məhz dilin yaranması ilə birbaşa bağlı olduğundan bu tarixlər eyniləşdirilir.Bütün alimlər tam və qəti şəkildə insanın yaranma tarixi ilə dilin yaranma tarixini ona görə eyni vaxtdan hesablayırlar ki,insanı dildən,dili isə insandan ayrı düşünmək ,sadəcə,mümkün deyildir.
Mən əvvəlki şərhimdə izah etmişdim ki,insan meymundan deyil, dil və şüur qığılcımlarına hazır olan daha sonrakı-m e y m u n d a n s o n r a k ı varlıqdan törəmişdir.Məsələnin məhz belə qoyuluşu insanı bu “ağlabatmaz” meymundan dönmə ideyasından xilas edir.Hansı bir insan “ulu”sunun meymun olması fikri ilə razılaşar? Vaxtı ilə razılaşmayan nəcib insanlar Çarlz Darvini bu münasibətlə məhkəməyə də vermişlər,amma çox təəssüf ki, bu məhkəməni yenə də Çarlz qazanmışdı.Tarix kitablarına bu məhkəmə “meymun məhkəməsi”adı ilə salınmışdı.
Universitetlərdə Darvin kafedraları hələ də qalmaqdadır.
Gəlin bu prosesi gözlərimiz önündə canlandırmağa çalışaq:-insan yarandı-o varlıq nə etməlidir? Yeməlidir ki,sağ qalsın.Bundan ötrü o,təbiətin ona hazır şəkildə nə “təqdim etməsi”ndən başlamalıdır.Çünki onun başqa heç nəyə hələ ki əli çatmır.İnsan ilk öncə ağacları görür.Yarpaqları yeməyə başlayır.Amma bütün yarpaqlar yeməli deyil axı.Əvvəl bir insan əlini bir yarpağa ,ya da meyvəyə uzadır-bu,ac mədənin təhriki ilə ,təbii şəkildə öz-özünə baş verir.İnsan ilk müşahidəsini aparır-əgər bir acı yarpağa,ya meyvəyə tuş gəlirsə, bunu yaddaşına qeyd edir,özündən sonrakı həmin acı yarpağı,ya meyvəni qoparıb ağzına aparmaq istədikdə ona mane olmağa çalışır-öz təcrübəsi bunu ona artıq öyrətmişdi.Əlbəttə, bu varlıq yalnız üzvlərinə hələ ayrılmayan səslərlə yanındakını” başa salmağa” cəhd edir ki, o həmin meyvəni,yaxud yarpağı yeməsin, çünki onlar yeməlideyil,acıdır.Alimlər bu anı yüksək qiymətləndirirlər-dil insanın insana nəsə demək m ə c b u r i y y ə t i n d ə n yaranmışdır.Əlçatan yerdə yarpaq və meyvə olmayanda insan var qüvvəsini köməyə çağıraraq çıxış yolunu tapır-ağaca “səlbə” atır,bir qədər sonra isə ağaca çıxır.Ağaca çıxan insan bir addım irəlidədir.O,ağacdan həm ətrafı “seyr”edir-yəni real “təhlükə”ni müəyyənləşdirir,həm rahat meyvə-yarpaq yığır,həm də ağacda “yatmağa” başlayır,xüsusilə əgər ağacda oyuq tapırsa,yağışda oyuqda yatmaq daha”maraqlı” olur.Kim bilir,bəlkə,ilk etik-gözəllik duyğuları da elə ağacdan təbiəti seyr eləməklə başlamışdır? Qədim insan payızda ac qalmamaq üçün əlləri ilə torpağı eşib nəsə tapmaq namınə əlləşirkən birdən küləyin ağacdan saldığı bir odun parçasını görərək yeri artıq əlləri ilə deyil,həmin odun qurusu ilə “eşir”.Bu da irəliyə doğru bir addım idi.Əllə bu işi görmək daha çətindi,müasir üsulların yanında ağac parçası heç nəyə yaramasa da,o dövr üçün bu hələ ki yetərli bir irəliləyiş hesab oluna bilərdi.Əlinə keçən həmin odun parçasını bir azdan ona hücum edən heyvanlara da atacaqdır, bir qədər keçdikdən sonra bu ağac parçasını d a ş l a əvəz edəcəkdir.Daha bir qədər keçəcək,insan təsadüfən əlinə keçən u c u ş i ş d a ş tapacaq,onda artıq o,heyvanlara real hücum etmək şansı qazanacaqdır.Hətta özü bilərəkdən daşı daşa çırparaq özü öz əlinin zəhməti ilə ucu şiş daşa s a h i b l ə n ə c ə k d i r!Yəni insan yenidən bir addım irəliyə çıxaraq bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq i l k ə m ə k a l ə t i n ə malik olacaqdir. Alimlər bu anı da yüksək dəyərləndirirlər.Bu,həm də ilk silah idi. İnsan ucuşiş daşla ov edir,yer qazır,qaşov düzəldir,bir sözlə,öz inkişafını təmin edirdi.Bir qədər də keçir.Meşəyə od düşür.İldırım öz gücünü insanlara nümayiş etdirir.İnsaqn ilk öncə oddan qorxsa da,onun səmərəliliyini də qiymətləndirməyi bacarır.-Odu əvvəllər qoruyub saxlayır,daha sonralar özü də od əldə etməyi öyrənir.
Ayı ovu zamanı ayını öldürərək onun m a ğ a r a s ı n a -yəni ilk evinə yiyələnir.İlk dəfə odu qoruyan insanın əlindən yediyi ət odun içinə düşəndə insan həmin əti öz müşahidələrində sahib olduqlarına minnətdar olaraq çıxarmağı bacarır-bu vaxt o,artıq k a b a b yeyir ki, alimlər bu anı da yüksək qiymətləndirirlər.Ət insan zəkasını tənzimləmək qüdrətinə,təfəkkürü inkişaf etdirmək qüvvəsinə malikdir.Bax beləcə,qədəm-qədəm,pillə-pillə öz müşahidələrinə,təcrübələrinə, insanı əhatə edən hər bir şeylə maraqlanaraq,dilini də daima inkişaf etdirərək insan heç vaxt əldə etdikləri ilə kifayətlənmədən tərəqqi yolunda irəliləyərək bugünkü səviyyəsinədək gəlib çatmışdır,amma indi də insan nail olduğu bütün üstünlüklərlə heç də bəsinmir,o,yenə də daim axtarışlarda,daim nəyi isə kəşf və icad etmədədir.İnsanın xisləti budur.

Göyçay şəhər 6 № -li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradlar.


Bu dərslik kitabında aşağıdakıları demək məcburiyyəti yaranır:
1.Səhifə 48-də belə bir fikri diqqətinizə çatdırmaq istərdim.-....dialekt tayfa dilinə bərabərdir.Bilirsinizmi,Almaniyada dialektlər o qədər güclüdür ki, hətta Bonndan Kölnə gələn bir alman anlaşılmaq üçün mütləq alman ədəbi dilində danışmalıdır? Amma almanlar heç vaxt bunu öz xeyirləri naminə heç şişirtmirlər.Yalnız Şəki ləhcəsi bir qədər qabarıqdır.Bu isə bizi heç narahat etməməlidir.Çünki bu dialekt Azərbaycanımızın dadı-duzu, ləzzəti,şanı- şöhrətidir.Dialektə tayfa dili deyən bir alim gərək ,əvvəlcə bəzi məlumatlara sahiblənsin.Belə bir fikirlə razılaşıb,onu dərslikdə saxlamaq qətiyyən olmaz.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına 6 №-li tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradların davamı.

2.Səhifə 82-də “Dilin lüğət tərkibində tarixi dəyişiklik”şərhində yalnız arxaizm və neologizmlərə toxunulmuşdur.Amma elə burada belə bir fikir mütləq özünə yer tapmalı idi ki, bütün dilçilər dilin lüğət fondunun məhz arxaizmlər və neologizmlər hesabına,həmçinin tarixizmlər sayəsində hər min ildən bir 25% dəyişildiyi fikrini qəbul edirlər.Məhz bu dəyişikliklərə görədir ki, biz “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarını az qala öz dilimizdən öz dilimizə tərcümə etməklə başa düşə bilirik.Yaxud çoxlu ərəb-fars izafət tərkiblərinin olduğu Məhəmməd Füzuli şeirlərini başa düşməkdə,nəinki şagirdlər,bəzən elə müəllimlərin özləri də çətinlik çəkirlər.Gələn il müzakirəyə çıxarıldıqda biz o dərsliklərin müəlliflərinin də bəzən özlərinin belə müəyyən səhvlərinin olduğunu göstərəcəyik.Deməli,biz bu fikirlə də razılaşmalı olacağıq ki,lüğət fondu hər dörd min ildən bir tamam dəyişir.Beləliklə,Hindistanda elə yazılar vardır ki, həmin yazılar bugünümüzədək oxunula bilmədən qalmışdır.Səbəbi bu yazıların tarixinin dörd min ili çoxdan aşmasıdır.Həmin yazılar oxunarsa,tarixin çox qaranlıq sirlərinə günəşli bir aydınlıq gələr.Bəlkə, elə bu yazıları məhz ona görə “oxuya” bilmirlər ki,kimlərəsə qətiyyən “sərf etmir”?Amma bütün dünyaya bəyan edirəm ki, b i z l ə r ə çox yaraya bilərdi.Mən istərdim ki,müəlliflər 10-cu sinif dərsliyində həm də fonetik və qrammatik dəyişikliklərə də toxuna idilər.Məsələn, 10-cu sinifdə həm də klassiklərimiz ədəbiyyat fənnindən tədris olunduğundan bunun çox böyük bir faydası da ola bilərdi.Onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki,bu paralellik Azərbaycan dili ilə ədəbiyyat elminin də sıx əlaqəsini əyani şəkildə şagirdlərə asanlıqla çatdırardı.Nümunələr gətirməklə dediyimiz fikirləri sübut edək:
M.Füzulinin qəzəllərində bəzi tarixi dəyişikliklərə baş vuraq.
Eşq daminə giriftar olalı zar olubam,
Nə bəladır kim ona böylə giriftar olubam?
Bu qəzəl aşağıdakı tarixi-qrammatik dəyişiklikləri ortaya çıxarır:
1.Müasir dilimizdə feli bağlama şəkilçiləri ilə ifadə olunan nəqli keçmiş forması I şəxslə işlənmədiyi halda, 15-16-cı əsrlərdə işləndiyi faktının olduğunu üzə çıxarırıq.-zar olubam,giriftar olubam.
2.Ki bağlayıcısı tarixən k i m şəklində işlənibdir.
3.Belə işarə əvəzliyi böylə kimi işlənmişdir.
4.Gah otura,gah dura gedərdi.
Biz bugün feli bağlamanı bu halda qoşa işlədirik.Maraqlıdır ki,tarixən bu funksiyada feli bağlama tək fel kimi işlədilə bilmişdir.Biz belə maraqlı faktların sayını artıra da bilərdik.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına 6 № -li tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatların davamı.

Biz bu dəfə sifət və sayların substantivləşməsi məsələsinə bir də qayıdaraq onların isimləşmə yollarını göstərəcəyik.Qeyd edək ki,həm sifət,həm də say iki yolla substantivləşə bilir.Əvvəl sifətin substantivləşmə yollarını qeyd edək.Bu yol artıq dediyimiz kimi aşağıdakı iki yolla düzəlir:
1.Bu yol heç bir şəkilçi artırmadan,yalnız söz kökü vasitəsi ilə isimləşir.Buna görə də biz bu yola l e k s i k yol da deyə bilərik.məs.Qoca həyətdə yaşına uyğun olmayan ağır iş görürdü.Bu cümlədə q o c a artıq xeyli yaşamış-ahıl,yaşlı mənaları-yəni ə l a m ə t bildirməsi ilə paralel olaraq, həm də şəxs,yəni insan mənası da- isim kimi də özünü göstərir.Hər iki nitq hissəsinin əlamətini daşıdığı üçün biz bu tip sözlərə s i f ə t i i s i m desək, dəhə doğru olmazmı?
2.Şəkilçilər vasitəsi ilə isimləşən sifətlər.Biz şəkilçi dedikdə hal,mənsubiyyət və cəm şəkilçilərini tuturuq.Hər birinə aid nümunələr gətirək:
a).Hal şəkilçilərinə aid:O, çantanın qırmızısını seçdi.
b)Mənsubiyyətə aid: Mükafatların yaxşısı ona verildi.
c)Cəm şəkilçisinə aid:Gözəllər bu yerin seyrinə çıxmışdılar.Hər üç nümunədə (qırmızısını,yaxşısı,gözəllər) biz yenə də hər iki nitq hissəsinin əlamətlərinin paralel olduğunun fərqindəyik.Yenə də onu vurğulamaq istərdim ki,hətta bəzən hörmətli müəlliflər belə,ekspertlər belə çaşaraq bu məsələlərlə bağlı testlərdə,dərslikdə bəzi dolaşıqlıqlar yaradırlar.Səbəbi isə budur ki,bu kimi sözlərdə hər iki nitq hissəsinin əlamətləri özünü kəskin surətdə hiss etdirməkdədir.Heç bir şaşqınlıq olmasın deyə bu kimi sözlərin sifəti isim adlandırmaq daha məqsədəuyğun hesab edilməlidir.
Buradaca mən imkandan istifadə edərək,əksinə prosesə də toxunmaq istərdim. O da deyilməlidir ki, özündə (leksik mənasında) qiymət meyarı daşıyan bütün isimlər də sifətləşə bilir.Belə sözlər də ikili nitq hissəsi xüsusiyyətini əks etdirir.Bir neçə nümunə gətirək: dəri əlcək,şüşə mebel,qızıl medal,bürünc heykəl,dəmir qapı,polad dirək,tunc qazan və s.Morfologiyada isim hesab elədiyimiz bu sözlər sintaksis bölməsində t ə y i n kimi qəbul olunur.Çünki bu qəbil sözlərdə də isimlik xüsusiyyəti qalmaqla yanaşı,həm də əlamət –sifətlilik də özünü büruzə verməkdədir.Hətta belə sözlər sifətin sualına cavab verir.məs.gümüş qaşıq-necə,hansı qaşıq?Hörmətli ekspertlər,gəlin heç bir çaşqınlıq olmasın deyə bu sözləri də i s m i s i f ə t adlandıraq.Bununla biz hər bir məsələyə tam aydınlıq gətirmiş olarıq.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.
2.Sayın isimləşməsi üç yolla baş verir.
1.Leksik yolla(şəkilçisiz yol).
2.morfoloji yolla(şəkilçili yol).
3.Həm derivativ,həm də qrammatik şəkilçilər vasitəsi ilə.
1.Leksik yol.Bu yol heç bir şəkilçi olmadan baş verir.məs.Beş əla qiymətdir. Və ya-Altı beşdən böyükdür.-altı.
2.Morfoloji yol.Sifətdən fərqli olaraq bu yol ,həm qrammatik,həm də derivativ-yəni sözdüzəldici şəkilçilər vasitəsilə düzələ bilir:
a)qrammatik şəkilçilərlə:-hal,mənsubiyyət və cəm şəkilçiləri vasitəsi ilə.məs.Ədədi sıfıra vurma.(hal),Üçü mənimdir.(mənsubiyyət),Beşlər şagirdin fəxridir.(cəm)
b)sözdüzəldici şəkilçilərlə-Beşinci daha yaxşı nəticə göstərdi.
3.Bu yol -inci-4 +cəm şəkilçiləri vasitəsi ilə düzəlir.Məs.Onuncular imtahan verməyəcəklər.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.

96-cı səhifədə “Nitq mədəniyyəti” başlıqlı dərsdə gedən bir cümləni (Nitqin mədəniliyi, dilin-danışığın gözəlliyi millətin mədəniyyətinin tərkib hissəsidir.)müəlliflər digər dərs üçün başlıq seçmişlər.-səh-98. Onu qeyd etmək lazımdır ki,-Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin tərkib hissəsi deyil, məhz nitq mədəniyyəti milli mədəniyyərin y a r a d ı c ı s ı d ı r. Biz istəsək də, istəməsək də bu həqiqəti qəbul etmək məcburiyyətindəyik ki,insanın bugünədək əldə etdiyi ən böyük sərvət,ən böyük kəşf,ən qüdrətli icad - d i l d i r. Bəşəriyyət-insanlıq bugün əldə etdiyi nə varsa,-texniki,elmi,mədəni,iqtisadi,ədəbi-əbədi,si­yasi-hər bir sahədəki bütün uğurlarını-məhz dilə minnətdar olaraq əldə edə bilmişdir.Dil yaranmasa idi,indi biz heç nəsiz idik.Düzdür,biz dilin birinci olduğunu qeyd etməyincə,bu səhv bütün dərsliklərdə deyil,bütün kitablarda qalacaqdır.Dərsdə doğru olaraq vurğulanır ki, Azərbaycan dili quruluşuna görə dünyanın ən inkişaf etmiş zəngin dillərindən biridir.Lakin indi deyəcəyim fikirlər də mütləq dərslikdə Azərbaycan dilinin zənginliyini sübut etmək baxımından verilməlidir:
1.Dünyada ikinci belə bir dil yoxdur ki, insanı digər canlılardan insana verilən k i m ? sualı ilə fərqləndirmiş olsun.Yəni dünyada ən inkişaf etmiş dillər hesab edilən ingilis(who?), rus dillərində(кто?) mötərizədə verilən suallar eyni dərəcədə həm insanlara,həm də quş,heyvan,hətta həşəratlara da fərqləndirilmədən eyni olaraq verilir.Yalnız bizim dilimizdə insana verilən sual kim? olaraq digər canlılara heç vaxt verilmir.
2.Mən əvvəlki yazılarımda ən qədim dövrdə-insan yalnız bir dillə (alimlər bu fikri qəbul edirlər ki,əvvəllər yalnız bir dil var olub) danışan vaxtlarda kök dildə işlənən ortaq sözləri vermişdim, ona görə o sözləri təkrar etmirəm,məhz həmin sözlər də dediklərimizi sübut edən başlıca faktlardır ki, dilimizin ən qədim-qədim olduğu qədər də zəngin olduğunu həmişə və daim bəyan etməkdədir.(Bəzi sözləri xatırlatmaq da olar-daddy-dədə-дед,дядя)
3.Bəziləri deyər ki,həmin dillər flektiv-kökündən dəyişən dillərdir.Bizim dilimizlə heç bir əlaqəsi yoxdur-Belələrinə onunla cavab vermək olar ki,bizim dilimizdə də belə bir xüsusiyyətin izi hələ də qalmaqdadır.- s ə n - s i z, b e n – b i z (türk dillərində olan b-m əvəzlənməsini hamımız bilirik-ben-mən,boyun-moyun vəs)
4.Gəlin belə bir çox maraqlı olan faktlara da nəzər salaq:ingilis və rus dillərində(ən inkişaf etmiş hesab edilən dillər olduğuna görə biz həmin dillərlə müqayisə aparırıq) ölmək feli – to die-умиратъ şəklində işlənirsə,bizim dilimizin zənginliyi buna yol vermir.Yəni Azərbaycan dilində bütün dillərdən fərqli olaraq,baxaq hansı –nə kimi söz şoxluqlarından yararlanma imkanlarımız var- vəfat etdi,allah onu öz dərgahına apardı,gözlərini əbədi yumdu,əbədiyyətə qovuşdu,haqq dünyasını tapdı, ürəyi dayandı,biz onu itirdik,aramızda yoxdur,rəhmətə getdi,sabaha çıxmadı,daha bizimlə deyil,qurban getdi,həlak oldu,şəhid oldu,göylərə uçdu,cənnətə getdi,rəhmətlik oldu,qara torpaq uddu,qara torpaq ağuşuna aldı,bizdən ayrıldı və s.Hətta bizim dilimizdə ölmək felini dildən qətiyyən yararlanmağı bacarmayan kəslər işlədirlər.Bu da evfemizm hesab edilir.
5.Dünyanın heç bir tərəfində -heç bir yerində qəbrüstü yazılar yoxdur.Bu,yalnız bizlərdə vardır.-Böyük bir,müqəddəs bir,mədəni bir,ədəbi bir-əbədi bir məziyyətdir-Bu dünyadan köç edənlərinə müqəddəslik,ən son borcdur-nəhayət,bir təskinlik-bir insanlıq dünyasının özünəməxsusluğudur,bir sözlə, t ü r k ü n qəlb dünyasının böyüklüyüdür, onu hamıdan fərqləndirən qüdrətli bir cəhətdir- t ü r k ü n qədimliyinə,zənginliyinə,fərqli olmasına möhtəşəm bir işarədir.
Hələ deyilməmiş nə qədər faktlar qalır.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına 6 №-li tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
X sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradların davamı.
Əziz müəlliflər və hörmətli ekspertlər,mən bugün fonetik norma ilə bağlı olduqca ciddi bir məsələyə toxunmaq istəyirəm.Bildiyimiz kimi,orfoqrafiya və orfoepiya hər ikisi fonetik norma hesab olunur.Əslində,bu anlayışlar bir-birinin əksi olduğundan(yazı –oxu)hər ikisi də eyni zamanda fonetik anlayış ola bilməz.Çünki y a z ı d ü z o l d u q d a o r f o e p i y a, t ə l ə f f ü z d ü z o l d u q d a isə o r f o q r a f i y a qaydaları hə r bir halda p o z u l m u ş olacaqdır.Ona görə də hörmətli ekspertlərin indiyə qədər bu problemlə bağlı tərtib etdikləri h ə r b i r t e s t t a p ş ı r ı q l a r ı istər-istəməz s ə h v k i m i d ə y ə r l ə n d i r i l m ə l i , onlara yenidən mütləq y e n i y a n a ş m a m e t o d u işlənib hazırlanmalıdır.Fikrimi sübut etmək üçün mən indi “Koroğlu”dastanına müraciət edəcəyəm.Dastanı,məncə,oxumayan birimiz yoxdur.Nümunələrə baxaq:Sonrası ilə işin yoxdu(r).-Onu da qeyd edək ki, -r- səsinin düşməsi dastanda tez-tez rastlaşdığımız səs düşümü hadisəsidir.və ya-Mən bunun dabbaxda gönünü görsəm, tanıyaram. –yaxud-Bolu bəy, mən vədəmə doğru çıxıb gəldim.Bu misalların sayını dəfələrlə artırmaq olar.Bunu hamımız bilirik.İndi özünüz deyin,bu məsələlərə yenidən baxmağın əsl məqamı gəlib çatmamışmı?
Göyçay şəhər 6 № -li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı
“Azərbaycan dili-10” dərsliyi haqqında rəylərin cavablandırılması

Hacıyeva Şərabanı
04.04.2014 20:55
10 və 5-ci siniflərin birgə mövzusu.
Dilin başqa elm sahələri ilə əlaqəsi.

İlk öncə,hörmətli ekspertlər, hamınızın diqqətini çox mühüm bir məsələyə cəlb etmək istəyirəm.
Dil bildiyimiz kimi humanitar fənlər içərisində getdiyindən ortadakı sıralarda yer almışdır.Biz hamımız bilirik ki,riyaziyyat bütün elmlərin şahıdır,hesab isə riyaziyyatın.Heç kimə sirr deyil ki,fizika müasir texnika və avtomatikanın əsasıdır.Kimyanın isə möcüzələr dünyasın açarı olduğundan tam əminik.Lakin gəlin təkzibolunmaz böyük digər həqiqəti də unutmayaq:Əgər dil yaranmasaydı,onda heç bir elm sahəsi də yarana bilməzdi.İnsan əldə etdiyi bütün sivil və modern səviyyəsinə görə məhz dilə minnətdardır.Məhz dilin yaranması insanı tərəqqi və inkişafla yanaşı həmçinin müxtəlif elmlərin də çiçəklənməsi prosesinə qoşaraq daima irəli getməyə sövq etmişdir. Bu halda bütün elmlər D i l i n daha önəmli, daha vacib olduğunu qəbul etməli, onu ən ilk sırada yer almağına layiq görməlidir.
Həmçinin hər hansı bir mütəxəssis dilə nə qədər çox yiyələnibsə,öz fikrini də bir oqədər zəngin şəkildə ifadə etmək bacarığına sahiblənəcəkdir.D i l Günəş kimi təmənnasızdır, o öz zənginliyindən hər bir kəsə verməyə həmişə hazrrdır.Təki hər bir kəs ondan düzgün istifadə etməyi bacarsın.
Dil təfəkkürlə bağlı olduğundan bütün elmlərlə əlaqədardır.Biz bu əlaqələrə dillə ən çox yaxın olanı ilə deyil, dilin daxili quruluşu ilə yaxın olan sahılırdən başlayacağıq.
1.Dilin Fonetika şöbəsi ilə əlaqəsi.
Danışıq səslərini yaradan danışıq üzvlərini tanıyırıq:-ağ ciyərlər,nəfəs borusu, səs telləri,qırtlaq, udlaq, boğaz vğ boğaz boşluğu, dil,damaq,diş,dodaqlar,alt çənəvə üst çənə,burun və burun boşluğu.
Lakin biri də var: ağ ciyərlərin h a v a tutumu. Qeyd edək ki,təbabətçilər dili bilmədiklərindən, həmçinin dilçilər təbabəti bilmədiklərindən ağ ciyərlərin hava tutumu barədə indiyədək heç bir məlumatda verilməmişdir.Qeyd edim ki, bu,olduqca mühüm bir məlumatdır.Çünki ağ ciyərlərin hava tutumu mühüm əhəmiyyətə malikdir-yəni ağ ciyərlərin hava tutumu kifayət qədər olmadıqda uşaqlar –R-səsini düzgün tələrffüz edə bilmirlər.Əgər ata və ana buna əhəmiyyət verməzlərsə, onda həmin uşaqlar böyüyəndə də dil cəhətdən qüsurlu sayılacaqlar.Amma valideynlər öz övladları ilə yaxından maraqlansalar bu dil qüsuru aradan qalxır.(Bunun aradan qalxması üçün uşaqlar müxtəlif idman hərəkətləri etməli və yaxşı qidalanmalıdırlar.)
Onu da qeyd edim ki, çox danışmaq insan səhhətinə ziyandır.Yoqlar az danışmaqla ömürlərini uzadırlar.Qəzaya uğrayan hər hansı bir şəxsi polislər istintaq etmək istəyəndə həkimlər ya icazə vermirlər, ya da yalnız məhdud suallar verilməsini məsləhət görürlər.Səbəbi budur ki,ağ ciyərlər orqanizmdə 2 mühüm funksiyanı yerinə yetirirlər.1.Qanı oksigenlə təmin etmək.
2.Danışıq səslərini yaratmaq üçün qüvvə ayırmaq.
Əgər ağ ciyərlər danışıq səslərinə qüvvə ayıracaqsa,onda qanı oksigenlə təchiz edə bilməyəcək.
Nəticədə ,orqanizmdə asfiksiya yəni boğulma baş verəcəkdir.Xəstə huşunu itirə bilər.Onu özünə gətirmək isə asan olmayacaqdır.Məhz ona görə də dahi Nizami təbabəti yaxşı bildiyindən belə yazırdı:
Inci tək sözlər seç ,az danış,az din.
Qoy az sözlərinlə dünya bəzənsin.
Bu məqamda dahi Heydər Əliyevi anmamaq mümkün deyil.O,bizim xalq üçün öz canını bilə-bi
Lə fəda etdi. Həkimlər ona danışmağı qadağan etsə də,o dayanmadan danışırdı.Çünki o bilirdiki onun tövsiyələri bu xalqa hava və su kimi gərəkdir.Öz səhhəti barədə deyil,canından belə çox sevdiyi Vətəni,Xalqı barədə fikirləşirdi.Bu,əsl fədakarlıq idi.
Göyçay şəhər M.Füzuli adına 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı


Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #3
05.04.2014 14:38
10-cu sinif (2012-ci il nəşri) ‘’Dilin başqa elm sahələri ilə əiaqəsi’”- nin davamı.
Əlbəttə,saydıqlarımız dilin biologiya və təbabət elmi ilə əlaqəsini isbatlayır. Təbabətin adını çəkmişkən müasir dünyamızda dil ilə təbabət elminin daha mühüm bir bağlılığını qeyd etmək yerinə düşər.Psixo-terapeya adlanan bu sahə dilin –dilin zənginliyinin,dilin ifadə vasitələrinin cazibəli və sehrli aspektlərindən yararlanmaqla xəstəni müalicə edib sağaltmaqla məşğul olur.Yəni hər birimizin xoş sözə,şirin münasibətə çox ehtiyacımız vardır.Başqa cür ifadə etsək,insan istəsə,ətrafını ya cənnətə, ya cəhənnəmə çevirər.Bu halda həkimə heç ehiyac da qalmaz.
İndi də danışıq səsləri ilə bağlı başqa bir məqama toxunacağıq.Danışıq səsi özü fizika elmi ilə bağlıdır.Çünki səs bu elmin tədqiqat obyektidir. Biz bilirik ki, səs hər hansı bir qüvvənin təsiri ilə havanın dalğalanması hadisəsidir.Həmçinin onu da bilirik ki,insan qulağı saniyədə 16-20000 hers səs eşitməyə qabildir.Lakin 16-dan aşağı səslər də vardır.O səsləri eşitmək üçün müxtəlif cihazlar da düzəldilmişdir.Məsələn, qarışqa irəlilədikdə də özünəməxsus bir səs alınır və bu səsi qeyd edə bilən müxtəlif aparatlar tutduğu dalğaları səs gücləndiricilərin vasitəsi ilə eşidiləcək hala gətirə bilir.Burada çox maraqlı olan bir olyı qeyd etmək yerinə düşər:
Əlində həmin səsartırıcı cihaz olan bir səyyah bioloq piramidalar yerləşən səhrada gəzərək həşəratların çox olduğu sahələrdə onların hansı səsləri çıxarmasını öyrənirdi. Təsadüfən,əlində həmin cihaz ehrama daxil olur. Bu vaxt heç gözləmədən əlindəki cihaz səs dalğalarını qeydə alır. Alim çox heyrətlənir. Cihaz bu dalğaların sirrini özü aça bilmir. Bioloq cihazı Londona müvafiq məsələləri öyrənən və həll etməyi bacaran qurumlara təqdim edir.Sən demə,səslər heç bir texnologiyanın olmadığı güman edilən vaxtlarda –min illər əvvəl hansı yollasa qədim insanlar fironların səsini divalara ‘’h o p d u r m a ğ ı’” bacarıblar.Həm də bu səslər divarlardan mütəmadiyən ,yəni heç dayanmadan “axmağa” davam edir.Bu da ehramların açılmayan növbəti sirlərindən biri...
2.Biz bunu da qeyd etməliyik ki,DİL çox mürəkkəb bir posesdir.Yəni danışıq üzvləri sağlam olsa da ,əgər qulaq eşitməsə nitq prosesi alına bilməz.Bütün alimlər bu fikirdədirlər ki,hətta korlar belə həyatı ,ətrafındakıları lallardan daha yaxşı fəhm edə bilirlər.Elə bu məqamda onu da demək lazımdır ki,dil qüsurları ilə məşğul olan ixtisasçılar da elə dilçilərdir.
3.Dilin morfologiya bəhsi ilə təmasında mən xalqımız üçün ən önəmli –həlledici bir məqama toxunmaq istəyirəm. Hamınızın diqqətini xahiş edirəm.Gəlin özümüzü bütünlüklə bu fikrin ətrafında toplayaq:Söhbət soyadlardan olacaqdır.Milli məclisdə -Lı-nın üzərində dayanıblar. Amma mən hamının nəzərini məhz –SOY-şəkilçisinə cəlb etmək istəyirəm.Buna mühüm səbəblərimiz vardır:
1.Soy ən qədim kökə bağlı bir sözdür.Elə dillər vardır ki,bu sözün mənası QAN anlamındadır.
2. İngilis dilində bu söz elə soyad mənasındadır.Asan olduğu üçün açıqlamağa ehtiyac yoxdur.
3.Soy sözü dilimizdə cins , kökü olan mənasındadır.Diqqətinizə aşağıdakı şeir parçasını çatdırmaq istərdim:
Əzizim soy ilədir,
Şahmar da soy ilandır.
Nəsimi tək bu aşiq,
Yolunda soyulandır.
Şeirin 1-ci misrasındakı soy kök mənasındadır.2-ci misrada isə bu söz yaxşı cins anlamındadır.
4.Ən çox isə-lı- dan ona görə imtina etməliyik ki,ermənilərdə də-yan-elə -lı-mənasını verən sözdür.
Gördüyümüz kimi,-soy- daha məqsədəuyğun hesab olunmalıdır

Göyçay şəhər M.Füzuli adına 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #4
12.04.2014 13:55
10-cu sinif Azərbaycan dili ‘’Dilin bütün elm sahələri ilə əlaqəsi’’mövzusunun davamı.

Əziz ekspertlər,mən indi morfologiya bəhsində isimlərin xüsusi adlar bölməsi sahəsinə toxunacağam.Söhbət toponim adlardan gedəcək.Bildiyimiz kimi, toponimlər coğrafiya elmi ilə bağlıdır.Bu elmdə də maraqlı dil faktları məlumdur. Bir neçə belə maraqlı adlara toxunaq:
1.Avropada Himalay dağının ən yüksək zirvəsinə Everest, şərqdə isə Comolunqma deyilir.
2.Moskvaya avropalılar Moskou, Türkiyədə isə Moskov deyirlər.
3.İngilislər Londona Landın, Türkiyədə Londra, bizlər isə London deyirik.
3.İndi növbə saya gəldi.Say ən çox riyaziyyat elmi ilə bağlıdır.Riyaziyyat elmi bu günlərdə öz təsirini dilə daha çox göstərməkdədir.
A) .Şəkilçilərin üzərində onların neçə variantlı olduğunu göstərmək üçün qoyduğumuz rəqəmlər bu bağlılığln təzahürüdür.

4 2
çı , la .
B.Cümlə üzvlərinin sxematik işarələri də riyaziyyat elminin dilə inteqrasiyası hesab olunmalıdır.Söhbət mübtədanın,xəbərin,təyinin,tamamlığın və zərfliyin sxematik işarələrindən gedir.Bu işarələri hamımız tanıyırıq.

C).Həmçinin sintaktik əlaqələrin də-yanaşma,uzlaşma və idarə əlaqələrinin də sxematik işarələri yenə də riyaziyyat elminin dilə gəlişini sübut edir.Bu işarələri də biz hər birimiz tanıyırıq.
4Fellərlə bağlı biz çox maraqlı məqamlara toxunacağıq.
Öncə, onu qeyd edəcəyik ki,fellərin hamısı dilimizin öz sözləridir.Biz bu fikri nahaq yerə vurğulamadıq.Elə fellər vardır ki,dünyanın apaıcı hesab edilən dillərində eyni mənada və hətta eyni fonetik tərkibdədir.Gəlin diqqət edək:
Ingilis dili-azərbaycan dili
Hop[hop]-hoppanmaq.
Chew[t{u:]-çeynəmək.
Bar [ba : ]-bağlamaq
Bore[bo:]-boğulmaq
Tell [tel]-demək
Tick[tik]-tıqqıldatmaq
Turn [tə:n]-dönmək
Go[gou]-getmək
Tut [tat]-kəs səsini-tut ağzını
Dart [da:t]-atmaq, dart to an arrow-oxu dartıb atmaq
Dash [d əe/]-atmaq,hücum etmək-ən qədimə aid daş atmaq
Nümunə gətirdiklərimiz fellər maraqlı məqamları üzə çıxarır.Biz böyük cəsarətlə bu fikri vurğulaya bilərik ki, elə ingilis dili də məhz türk dillərindən nişat tapmışdır.Çünki bu artıq sübuta yetirildi.
Dilin bütün elm sahələri ilə əlaqədə olmasını sübut edən faktlar göz önündədir.Hətta kompyuterlər də müvafiq texniki elmlərlə nə qədər bağlıdırsa,dillə də bir o qədər bağlıdır.Yəni bu və ya başqa dili bilmədən heç bir kompyuteri idarə etmək mümkün olmaz.


Göyçay şəhər M. Füzuli adına 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #5
02.05.2014 20:24
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyi (2012-ci il nəşri) barədə iradlar.


Yuxarıdakı rəylərdə “Azərbaycan dili-10” dərsliyi ilə bağlı heç bir fikir, irad və ya təklif bildirilmədiyindən cavablandırılması vacib hesab olunmur. Fikirlərinizi bildirdiyinizə görə təşəkkür edirik.

10-cu sinif Azərbaycan dili dətsliyinə aid iradlar bunlardır:
1.Səhifə 9-10-da Əkrəm Əylislidən nümunə gətirilən parça çıxarılmalıdır.

Hökm əsaslandırılmayıb.


2.Səhifə 11-də Dil nədir?adı altında verilən başlıq 10-cu sinif olduğu nəzərə alınaraq Dilin mahiyyəti kimi gedə bilərdi.

Dərslikdəki başlıq da uğurludur. Təklifinizə görə təşəkkür edirik.

3.Dil nədir? Necə yaranıb? sualları olsa da, bununla bağlı heç bir açıqlama aparılmayıb. Dilin ünsiyyət vasitəsi olması , həm dil nədir,həm də Dilin funksiyasında eyni ilə verilibdir. Əslində,dilin ünsiyyət vasitəsi olması dilin funksiyasıdır.Beləliklə, bu fikrin Dil nədir.-də verilməsi səhvdir.Dil nədir. bəhsinə aid yalnız həmin dərsdə bir düzgün fikir var.-O da dilin ictimai hadisə olmasıdır.Bir fikir isə səhv getmişdir.-....Səslərin tələffüzü üçün tənəffüzü (?) ağciyər müntəzəm təmin edir. Əziz müəlliflər, ağ ciyərlər danışıq səslərini yaratmaq üçün qüvvə ayırır-tənəffüs vermir.

Dilin ünsiyyət vasitəsi olması fikrinin hər iki hissədə verilməsi mümkündür. Çünki bu şərh elə “Dil nədir?” sualının cavablarındandır. Dərslikdə “tənəffüs verir” deyil, “tənəffüsü təmin edir” ifadəsi işlənmişdir ki, bu ifadədə qüsur yoxdur.

4. Dilin funksiyasında isə müəlliflər yenə dilin mahiyyətinə qayıdıb, dilin funksiyasını unudublar. Uzun-uzadı dilin bioloji və irqi hadisə olmadığını, onun ictimai hadisə olmasını izah ediblər. Dilin funksiyasına gəldikdə isə səhv fikir yürüdüblər. Yalnız dilin ünsiyyət vasitəsi olduğunu bu başlıq üçün düzgün hesab etmək mümkündür. Dilin funksiyasını üç bölümdə birləşdirən müəlliflərin səhvi ondadır ki, onlar dilin ikinci vəzifəsi kimi onun insanı əhatə edən əşya və hadisələrin adını bildirməsi fikrini irəli sürüblər. Yəni müəlliflər səhv edərək dilin daxili bölmələrinə toxunublar ki, bunu dilin funksiyası kimi düşünmək tamamilə səhvdir. Daha irəli gedərək növbəti bir səhv ediblər. Müəlliflər dilin üçüncü funksiyasını fikir ifadə etmək olduğunu göstəriblər. Axı ünsiyyət vasitəsi kimi dil elə müxtəlif fikirləri ifadə edir. Beləliklə, həm dil nədir, həm də dilin funksiyaları bəhsləri yenidən işlənməli, yenidən yazılmalıdır.(Sonda mən bu bəhsləri özüm verəcəyəm)

Dilin funksiyaları haqqındakı fikirləriniz əsassızdır. Dil vasitəsilə biz ətrafımızdakı əşya və hadisələri adlandırırıq, onları tanıyırıq və demək, ətraf aləmi dərk edirik. Bu dilin fəaliyyət dairələrindən, yəni funksiyalarından biridir. Dil vasitəsilə həm də fikrimizi ifadə edirik. Bu ünsiyyət prosesində ola da bilər, olmaya da bilər. Məsələn, yaradıcılıqla məşğul olan biri birbaşa ünsiyyətə girmədən öz əsərində fikrini ifadə edir.

5. Səhifə 14-də cümlə xətası vardır. Diqqət edin:-İnsanlara qulluq göstərən başqa ictimai hadisələr də var.-Olmalı idi-İnsanlara x i d m ə t e d ə n .

Hər iki söz, demək olar ki, eyni mənanı ifadə edir.

6. Dilin funksiyaları səhv izah edildiyindən həmin bəhsə aid çalışmalar da məqsədəuyğun hesab edilə bilməz.(çalışmalar - 20, 21, 22, 23.)

Dilin funksiyaları elmi tədqiqatlara uyğun şəkildə verilmişdir.

7. Dilçilik və onun digər elmlər içərisindəki yeri. Təəssüf ki, əvvəlki bəhslər haqqında dediyimiz fikirlər bu bəhsə də eyni ilə aiddir. Başlıq başqadır, dərsin içində verilən məlumatlar tamam başqadır. Mən çox xahiş edirəm ki, siz bu başlıq altında gedən məlumatları diqqətlə oxuyasınız. Onda mənim nə qədər haqlı olduğumu özünüz də deyəcəksiniz.(Mən bütün iradlar qurtardıqdan sonra özüm bu barədə də düzgün məlumatları yazacağam)

Başlıq “Dilçilk və onun digər elmlər içərisindəki yeri” şəklindədir. İlk abzasda dilçiliyin digər elmlər içərisindəki yerindən söz edilmiş, sonrakı abzaslarda dilçiliklə bağlı digər məsələlərə toxunulmuşdur.

8. Dilçilik və onun digər elmlər içərisində yeri düzgün izah edilməyib səhv məcraya yönəldiyindəndir ki, ondan sonra gələn dərslər də dil, dilin funksiyaları məzmunundan kənara çıxaraq özünə səhv cığır açmışdır. Yəni birdən-birə dilçiliyin –etimologiya, lüğətçilik, dialektologiya şöbələrinə keçilmişdir.

Dilçiliyin bu sahələri haqqında 10-cu sinif şagirdinə məlumat verilməsi vacibdir və burada heç bir uyğunsuzluq yoxdur.

9. Dil haqqında dövlət tərəfindən verilən bütün vacib məlumatlar 11-ci sinfin dərsliyində ilk səhifələrdə bərqərar olmalıdır. Bu məlumatları ortada vermək düzgün hesab edilə bilməz. Şagird 11-ci sinifdə daha müsbət dünyagörüşünə-formalaşan təfəkkürə malik olur. Bu qərarlar ilk səhifədə veriləndə onun əhəmiyyəti daha düzgün qiymətləndirilir. Ona daha ciddi yanaşılır.

Dil haqqında dövlət sənədləri dərsliyin 33-36-cı səhifələrində verilmişdir ki, bunu da dərsliyin orta səhifələri hesab etmək düzgün deyil. Bu məlumatları 10-cu sinif şagirdinin də mənimsəyə biləcəyinə inanırıq.

10. Səhifə 36-37-də Türk dilləri ailəsi verilib. Zənnimcə, burada yalnız oğuz qrupu barədə danışmaq olar. Testə də yalnız oğuz qrupu ilə bağlı məlumatlar salınmalıdır. Müvafiq çalışmalar da yalnız bu qrupa aid dillərdən təşkil olunmalıdır.

Fikrinizə hörmətlə yanaşırıq, lakin müəlliflər fərqli mövqe sərgiləyib. Nəzərinizə çatdırırıq ki, ən zəruri dil qaydalarının verilməsi haqqında tələb kurikulumda öz əksini tapmışdır və kurikulumla yazılmış dərsliklərdə bu ənənə davam etdirilir.

Göyçay şəhər 6№- li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

#7
04.05.2014 11:00
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid olan iradların davamı.

Onu da qeyd edək ki, vurğu haqqında aşağıdakı ən əhəmiyyətli faktlar ,nədənsə, unudulmuşdur:
a) Ərəb dilindən dilimizə keçən uzun saitli bütün sözlərdə vurğu uzun saitli hecaya deyil, sözün sonuncu hecasına düşür. Bu sözlər dilimizdə o qədər çoxdur ki, bu qayda mütləq dərslikdə yer tapmalıdır. Çünki heç bir dərslikdə verilmədən belə sözlər qəbul imtahanlarında geniş miqyasda salınır.məs. nadir, mətanət, elan və s.
b). Dilimizə başqa dillərdən keçən olduqca çox sözlər vardır ki, həmin sözlərdə də vurğu sözlərin əvvəlinə, yaxud ortasına düşür. məs. kafedra, Yaponiya, İndoneziya və s.

Dərslikdə yazılmışdır: “Azərbaycan dilində türk mənşəli sözlərdə, adətən vurğulu heca sözün sonunda gəlir. Bu prinsip bəzən alınma sözlərdə pozulur...”

Səhifə 80-də 1 və 5 saylı qaydalar təkrar olunmuşdur. Hər iki qayda xüsusi isimlərin omonim ola bilməməsini izah edir.

1-ci qaydada ümumi və xüsusi isimlərin bir-biri ilə (qərənfil (gül), Qərənfil (ad)), 2-ci qaydada isə xüsusi isimlərin bir-biri ilə (Araz (çay), Araz (ad)) omonim ola bilmədiyindən danışılır.

Səhifə 84-də 5 saylı qaydada kobud bir səhv vardır. Səhvən ilk sözünün iki şəklində verilməsi şagirdlərin beynində böyük təbəddülat yarada bilər.

Qüsur dərsliyin 2014-cü il nəşrində düzəldilmişdir.

Bu səhifədə daha bir iradı göstərmək vacibdir. Alınma sözlərin böyük qismi dərslikdə yoxdur. Amma yenə də qəbul imtahanları zamanı testlərdə bu sözlərdən çox istifadə olunmaqdadır. Gəlin onları sadalayaq:
1.Ahəng qanununa tabe olan onlarla söz vardır ki, həmin sözlər dilimizin öz sözləri deyildir. Sadəcə o sözlər dilimizə ahəng qanununa uyğunlaşdırılaraq alınmışdır.məs:
Məkatüb-məktəb
Çerpaye- çarpayı
Bihar-bahar
Nizar-nəzər
Muhabbet-məhəbbə
Muhammed-Məhəmməd
Məlayikə-Məleykə,yaxud Mələk
Vedro-vedrə və s.

Dərslikdə verilmiş alınma sözlərə aid xüsusiyyətləri bilməklə, bu sözlərin alınma olduğunu müəyyənləşdirmək şagird üçün çətin olmayacaq.

Göyçay şəhər 6№-li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı

Həsənova Pərvanə
Şərhlər: 7Qeydiyyat: 05.02.2014 #8
04.05.2014 21:10
10-cu sinif dərsliyinin (2012-cü il nəşri) ilk səhifələrində Ə.Əylislidən verilən parca çıxarılmalıdır. Dil nədir? mövzusunda dilin mahiyyəti tam izah olunmur,dilin funksiyaları dərsində dilin üç deyil iki funksiyası olduğu göstərilsə daha düzgün olar, çünki ünsiyyət zamanı biz fikirlərimizi ifadə ediri bunu ayrica qey etməyə ehtiyac yoxdur. Yazı mövzusunda onun növlərinə aid nümunələr az sayda verilib, həmin mövzu ilə bağlı çalışmalar şagirdlərdə bir o qədər də maraq doğurmur. Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşu mövzusunda iltisaqilik prinsipini pozan şərtlər aydın izah edilmir - qrammatik şəkilçinin leksik şəkilçidən əvvəl gəlməsi, bəzi ikihecalı milli sözlərimizə saitlə başlanan şəkilçi artırdiqda kökdə səsdüşümü, sözün sonuna saitlə başlanan şəkilçi artırdıqda k-y, q-ğ əvəzləməsinin baş verməsi, sifətin çoxaltma dərəcəsində olan masmavi, yamyaşıl kimi sözlər izahda qeyd olunsaydı daha düzgün olardı. Təkrar üçün olan bölmədə yenə də şagirdlərin bu mövzularlla bağlı biliklərin yaddan çıxa biləcəyi unudulub tam izahlardan qaçılıb. məsələn, omonimlərin çoxmənalı sözlərdən necə fərqlənir göstərilmir, tapşırıqlar çox sadə və primitivdir. Əsl Azərbaycan sözlərinin alınmalardan fərqləndirilməsində mü, mö, mə, qü, tə hecaları ilə başlayan, əng, ənc hecaları, h-samiti ilə bitən, z, f-samitləri ilə başlayan sözlərində alınma olduğu göstərilməyib. Dil, nitq, nitq fəaliyyəti, özləşmə meyilləri, natiqlik sənəti mövzularının yenidən işlənməsinə ehtiyac var.

Hörmətlə: N.Gəncəvi adına Göyçay şəhər 7saylı tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Həsənova Pərvanə Hüseyn qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103 Qeydiyyat: 03.03.2014 #9
05.05.2014 17:53
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradların davamı.

Səhifə 93- də dildə yeni sözlərin yaranmasında aşağıdakı yollar unudulmuşdur:
a).Bəzən ədəbi dildə olmayan sözlər hansısa bir dialektdən götürülür.məs. şütümək-Bilirik ki, şütümək felini sevimli xalq şairimiz Səməd Vurğun Qazax –qərb dialektindən ədəbi dilə gətirmişdir. Hətta bu sözü şeirdə də işlətmişdir.
b).Elmlə, yeni kəşflə əlaqədar olaraq da dilimizdə yeni sözlər mütəmadi olaraq yaranır. Belə sözlərin sayı da az deyildir: kross, mobil telefon, kabel televiziyası və s. Bu sözlər həm də beynəlxalq sözlər də adlanır.
c).Cəmiyyətin inkişaf etməsi ilə əlaqədar olaraq yaranan yeni sözlər.Son vaxtlar Azərbaycanımız güclü inkişaf etdiyindən ölkəmizlə birbaşa əlaqələr quran dövlətlərin sayı get-gedə artır.Bu da öz növbəsində dilimizdə yeni sözlərin yaranmasına səbəb olur. məs.şou,on layn, kamfort, departament,tele-taym, breyn-rinq,tokşou və s.
Nitq mədəniyyəti bəhsi” Dil və mədəniyyət” bəhsindən sonra verilməli idi. Hörmətli müəlliflər bu bəhsdə də səhvlərə yol vermişlər:
1. Nitq mədəniyyətini dilin daxili quruluş normaları ilə qarışdırmışlar.
2. Nitqin intellektual səviyyə ilə, təfəkkürlə bağlılığı tamam unudulmuşdur.
3.Səhifə 96-da həmin bəhsdə səhv cümlə verilmişdir-Natiqliklə nitq mədəniyyətini eyniləşdirmək olmaz. Əslində, natiq bu və ya başqa bir elm sahəsi ilə bağlı olaraq öz nitqini qurur. Buna görə də nitq mədəniyyətinə sahiblənməyən hər hansı biri heç vaxt natiq ola bilməz.
Nitq mədəniyyəti başlığı altında nəyin verilə biləcəyini mən yenə də iradlar sona çatdıqdan sonra yazacağam.
Bəhs düzgün izah edilmədiyindən çalışmalar da özünü doğrultmur. Fonetik, leksik, qrammatik normalara aid çalışmalar tələb olunur ki, bunların nitq mədəniyyəti bəhsi ilə bağlılığı yoxdur.
Səhifə 98-də verilən bəhs də həmçinin - Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin tərkib hissəsidir.-nə başlıq, nə də dərsdə verilənlər doğru deyildir. Başlıq belə olmalı idi-Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin yaradıcısı, əsas özəyi və yaşam amilidir. Ad düzgün seçilmədiyindən dərsdə bəhs olunanlar da məqsədəuyğun hesab edilə bilməz. Bu haqda da mən sonda məlumat verəcəyəm.
Nitq mədəniyyətinə dair verilmiş çalışmalar da düzgün deyildir. Nitq mədəniyyətinin əsas göstəricilərini müəyyənləşdirmək üçün video lentə tamaşa edilməlidir. Mətndə isə yalnız dilin daxili quruluş normalarını üzə çıxarmaq olar ki, bu, tamamilə başqa bir mövzunun göstəricisidir. 99 və 100- cü səhifədə olan çalışmalarda da , səhvən, normaları müəyyənləşdirmək tələb olunur.
Səhifə 102-də də nitq mədəniyyəti anlayışı yenə də dilin daxili quruluşu ilə izah olunmuşdur. Dolayısı ilə yenə də müəlliflər fonetik, leksik, qrammatik normalara bu və ya başqa dərəcədə toxunmaqdan uzağa gedə bilməmişlər.
Səhifə 107-də istedadım sözünü apostrof işarəsi ilə veriblər.(Məhəmməd Hadinin şeirində)
10-cu sinifdə səhifə 113- də belə bir cümləni diqqətinizə çatdırmaq istəyirəm:- Yazıiı ədəbi dilin ilk nümunələri dövlət sənədlərinin, dövlət başçılarının məktublarının və bədii əsərlərin dili olmuşdur. İndi isə həmin müəlliflərin 11-ci sinif Azərbaycan dili dərsliyində öz dedikləri bu fikrin əksinə olan indi nümunə kimi gətirəcəyimiz cümlələrin mənasına şahid olaq:-(səh. 79. 11-ci sinif.Azərbaycan dili dərsliyi) - Rəsmi-işgüzar üsluba gəldikdə isə bu, milli dövlətçilik, idarəçilik təcrübəsi olan yerdə formalaşır.Azərbaycan ədəbi dilinin həmin üslubu bütün funksional üslublardan geri qalmışdı. Məncə, şərhə heç ehtiyac qalmır.
Səhifə 116-da verilən “Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin normaları” 11- ci sinifdəki məlumatların eynidir.
Səhifə 119-da çox kobud bir səhv getmişdir. Diqqət edin: Əgər sözdə ....orfoqrafik norma pozulmuşsa, deməli, fonetik norma pozulmuşdur. Bu fikir yalnız söz kökünə şamil edilə bilər. Söhbət əgər şəkilçi olan hissədən gedəcəksə, onda morfoloji –qrammatik normanın da pozulması hesab olunmalıdır. məs. qapıyı aç. -nı əvəzinə yı həm fonetik, həm də eyni zamanda qrammatik normanın pozulması deməkdir. Çünki yı adında təsirlik hal şəkilçisi tanımırıq.
Səhifə 131- də nitq normalarının tarixiliyində qaydadakı ilk cümlə səhv verilmişdir.-Norma tarixi kateqoriyadır.-Olmalı idi-Nitq normaları tarixi kateqoriyadır.Əslində,dilin tarixən məruz qaldığı dəyişkənliklər barədə tamamilə səthi bir məlumat ötürülüb.

Hörmətli Həsənova Pərvanə, iradlarınızın bir çoxu yuxarıdakı rəylərdə də verildiyindən artıq tərəfimizdən cavablandırılmışdır. Dil qaydalarına əlavələr haqqında etdiyiniz təkliflərə cavab olaraq bildiririrk ki, orta məktəb kursunda şagirdin dilin qrammatikasına aid bütün faktları mənimsəməsi vacib deyil. Dilin qrammatikası ali məktəblərdə müvafiq ixtisas sahələrində daha mükəmməl şəkildə tədris olunacaq.
Dilin normalarının mənimsənilməsi və bu normaların nitqdə gözlənməsi elə nitq mədəniyyətini fomalaşdıran amillərdəndir. Bu haqda olan iradınız əsassızdır. “... nitq mədəniyyətinə sahiblənməyən hər hansı biri heç vaxt natiq ola bilməz”. Dərslikdə bu fikrinizi inkar edən heç bir hökm verilməyib. Həmin dərsdə tapşırıqların yerində verilmədiyi haqqında irad TQDK-nın dərsliklə bağlı yekun rəyində (2014) öz əksini tapıb.
Rəsmi-işgüzar üslubla bağlı dərslikdə yazılır: “Rəsmi-işgüzar üsluba gəldikdə isə bu, milli dövlətçilik, idarəçilik təcrübəsi olan yerdə formalaşır. Azərbaycan ədəbi dilinin həmin üslubu bütün funksional üslublardan geri qalmışdı. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaranıb möhkəmlənməsi ilə rəsmi-işgüzar üslub yüksək sürətlə inkişaf etməkdədir”. Abzasda rəsmi-işgüzar üslubun gec yaranmasından deyil, inkişafdan geri qalmasından söhbət gedir ki, bu da məlum tarixi faktorlarla bağlı olub.
“Əgər sözdə ... orfoqrafik norma pozulmuşsa, deməli, fonetik norma pozulmuşdur”. Dərslikdə getmiş bu cümlə sizin fikirlərinizi inkar etmir. Məlumatın bütöv şəkildə çatdırılmamasının səbəbi şagirdin hələ qrammatik norma ilə tanış olmaması ola bilər.


Göyçay şəhər 6 № li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #10
07.05.2014 16:45
10 –cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.

D i l i n m a h i y y t i .

Əziz ekspertlər, ən əvvəl onu qeyd edək ki, dil bəşəriyyətin əldə etdiyi ən böyük kəşf, ən ali - ən müqəddəs icaddır. Bugün insanlıq nələrə qadirdirsə, insan onu məhz dilə minnətdar olaraq yaratmışdır.
İndi isə quru, sxolastik cümlələr yığını gələcək: Amma bir qədər sonra biz həmin cümlələrin mənasını bir-bir açacağıq. - Dil ictimai hadisədir. O, nə bioloji, nə irqi, nə də irsi hadisədir. Dil şüurun gerçəkliyidir. -yəni, biz şüurumuzda - beynimizdə olanları məhz dilin vasitəsi ilə reallaşdırırıq. Dil təfəkkürlə bağlıdır. Təfəkkür necədirsə, dil də həmin səviyyədə olacaqdır. Dil təfəkkürü aşa bilməz. Çünki dil beynin i f a də si d i r. Yəni dil təfəkkürün, səs isə dilin “maddi qabığı”dır.
Dilin ictimai hadisə olduğunu sübut edən çoxlu faktlar vardır. Dilçilik kitablarında bu faktlar izah olunmuşdur. Onu qeyd edək ki, dilin mahiyyəti həmişə -ta qədimdən bütün insanları maraqlandırmiş, insan dil nədir? –deyə daim düşünmüşlər. Ən qədimdə bir padşah yenicə anadan olan bir körpəni valideynlərindən pulla alaraq, onu sarayda xüsusi bir otaqda bir dayəyə tapşırmış, bir nəzarətçi də ayırmışdı ki, onun tapşırığının düz yerinə yetirilməsinə əminlik yaratsın. Tapşırıq bundan ibarət idi: Gözəl geyimlər, gözəl maneralar, oyunlar, yalnız onlar üçün ayrılmış yerlərdə heç kimin olmadığı bir bağda gəzintilər olmalı, yalnız danışıq ünsiyyəti-nitq prosesi olmamalı idi. İllər keçir, uçaq böyüyür, gözəl geyinməyi, gözəl maneraları-oturuşu, duruşu, gəzməyi, yemək qaydalarını öyrənir, amma bir söz belə deməyi bacarmır. Yeri düşmüşkən onu da qeyd edim ki, anadan olan körpə ilə nə qədər tez və çox danışarsınızsa, körpə bir o qədər də tez dil açar. Bundan başqa yeni anadan olan körpələr – bir ingilis körpəsi Azərbaycana gətirilmiş, əksinə, bir azərbaycanlı körpəsi isə İngiltərəyə göndərilmişdi. Nəticə alimlərin gözlədiyi kimi olmadı. Yəni Azərbaycanda ingilis körpə azərbaycaycanca, İngiltərədə isə azərbaycanlı körpə ingiliscə dil açmağa başladı.
Təbiət özü də bu işdə insanlara yardım etdi. Yəni çoxlu-çoxlu faktları təbiət özü insanlara”hədiyyə” etdi.Canavarlar insan balalarını oğurlayıb meşəyə aparır, onları öz balası kimi saxlamağa başlayır, öldürmək fikrinə belə düşmədən onlarla öz balası kimi rəftar edir.
Kitablarda canavarın insan balasını qaçırmaq hərisliyi,onu”canavarlaşdırmaq” ehtirasının səbəbləri izah edilə bilmir.Mənim fikrimə görə bu “istək” belə izah olunmalıdır.Tarixdən bilirik ki, insanın ilk əhliləşdirdiyi canlı məhz canavardır-yəni itin canavar nəslinə aid olması heç kimə sirr deyil.Sanki canavar insandan qisas alır-sən məni əhliləşdirdin,mən səni vəhşiləşdirəcəyəm-deyir.Buna ayrı bir izah ola bilərmi?
Sual yarana bilər-Canavar bunu necə edir?Cavab da var-Canavar ya ən varlı, ya da ən kasıb ailədən körpəni oğurlaya bilər.Bildiyimiz kimi,gənc ailənin körpəsi dünyaya gəldikdə gənc ata gənc anaya təbiət qoynuna getməyi təklif edir.Onlar çox xoşbəxtdirlər-heç bir təhlükəni gözə ala bilmirlər.Bir dəqiqəliyinə gözəl bir göbələyi dərmək arzusu onları körpədən uzaqlaşdırır.Bu da nəticə-canavar pusqudadır və o belə bir fürsəti dərhal dəyərləndirir, körpənin yatdığı səbəti götürüb sürətlə uzaqlaşır.Yaxud gənc yoxsul ana işləməlidir, o,körpəsini meşədəki bir ağacın kölgəsində yerə qoyaraq, özü tarlada işləməyə başlayır,canavar yenə də öz işini görür-körpəni götürərək onu qaçırır.
Təsadüfən kənd adamları canavarın yuvasını dağıdıb,artıq böyümüş uşaqları xilas edəndə məlum olur ki,uşaqlarda nitq yoxdur və onlara yenidən nitq öyrətmək çox çətin olur.Bütün bu sadalananlardan biz dilin ictimai bir hadisə olması fikrini sübut etmiş oluruq.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, son vaxtlaradək alimlərə elə gəlirdi ki, yalnız ünsiyyət saxlamaq bir tək insanlara məxsusdur.Artıq elm sübut etmişdir ki, hətta ən kiçik olan qarışqalar belə bir-birinə toxunmaqla, maye ifraz etməklə müəyyən ünsiyyət qura bilirlər. Əlbəttə, heç bir canlının ünsiyyəti insanda olan möhtəşəmliyi, kamilliyi və əvəzolunmazlığı ilə sonsuz xariqələr yaradan dillə müqayisə olunan deyil.Amma təbiətdə bəzən bizləri heyran edən faktlarla da az qarşılaşmırıq.
Dil günəş kimidir. O, insanlardan heç vaxt təmənnada deyil.Dilin daima inkişafda olduğunu da bilməmiş deyilik.Dilimizi nə qədər çox öyrənsək,onun gözəlliyini də bir oqədər çox duyub,çox dəyərləndirmək qüdrətində olarıq.Dil mənəviyyat,dil gözəllik, dil ifadəlilik,dil duyum,dil musiqi, bir sözlə, dil həyatımızın özəyidir.Dil texnikaya,elmə,inkişafa,tərəqqiyə,təkamülə-bir sözlə-xoşbəxt gələcəyimizə açardır.Müdrik adamlar dilə həmişə müqəddəslik rəmzi kimi yanaşmış və onu düzgün dəyərləndirmişlər.

Göyçay şəhər 6 №-li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Rəydə “Azərbaycan dili-10” dərsliyi ilə bağlı heç bir fikir, irad göstərilmədiyindən cavablandırılması vacib hesab olunmur.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #11
08.05.2014 19:49
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.


D i l i n f u n k s i y a s ı.

Dilin ən əsas funksiyası onun insanlar arasında ünsiyyət vasitəsi olmasıdır. Bu, dilin ən əsas funksiyası olmaqla yanaşı, həm də ən qədim bir funksiyasıdır. Dilin olduqca qədim, ən ilk funksiyası c ə m i y y ə t qurmaq, bir qədər sonrakı funksiyası isə cəmiyyətin özü qədər mühüm olan d ö v l ə t qurmaq olmuşdur. Dilin ən ali funksiyaları ta qədimdən bugünlərimizədək öz əsaslılığını qətiyyən itirməmiş, indi də bu funksiyanın bütün dəyərlərini nəinki qoruyub saxlamış, onu daima yeni-yeni nələrsələrlə daima zənginləşdirmiş və bugünümüzə ən ali, ən müqəddəs, ən dəyərli bir ərməğan etmişdir. Dil ilk öncə dövləti yaratmış, dövlət də bunun qarşısında “borclu” qalmamışdır. Yəni dövlət dilin özündən geri qalmayan yeni bir funksiyasını – y a z ı n i yaratmışdır. Dil, əlbəttə, çox vacibdir, amma dilin hərflərlə inikası olan yazı daha mühümdür. Dövlət bütün fərmanlarını yazı vasitəsilə yerinə yetirir, dövlətin ana qanunu-konstitusiya yazıda təsbitlənir. Tarix məhz yazıya minnətdar olaraq bütün bəşəriyyəti ən qədim hadisələrdən- salnamələrdən, bədii ədəbiyyatdan, bu ədəbi və əbədi nümunələri bizə bəxş edən dahi sənətkarlarımızdan, dünyanın möcüzələrindən - bu möcüzələri bizlərə bəxş edən qeyri-adi tarixi şəxsiyyətlərdən - bir sözlə, hər məsələlərdən xəbərdar olmağa elə yazının özü qədər möcüzəli ünsiyyət qurmağa kömək edir. Müasir dünyamızda dilin varlığı, dilin funksiyaları o qədər əhəmiyyətli və mühümdür ki, biz bir daha möhkəm surətdə əminik ki, d i l o l m a d a n insan cəmiyyətləri yaşaya, mövcud ola, inkişaf edə bilməz.
Artıq dilin funksiyalarına yeni bir funksiya da əlavə olunmuşdur. Bu funksiya bugün daha qlobal, daha mühüm bir funksiyanın daşıyıcısına çevrilməkdədir-Bəşəriyyətin daha uzun ömürlü olmasına xidmət göstərmək, bunun üçün dilin hansı zaman kəsiyindəsə yaranmış və tərəqqi edərək misilsiz xarüqələr əldə edən elmlərin yardımından yararlanmaq və əldə olunan bütün nailiyyətləri bizə ərməğan olunduğu kimi gələcək nəsillərə qoruyub –saxlamaq və ötürə bilmək-dilin bugünkü dünyamızda ən ümdə funksiyasıdır.
Gördüyümüz kimi, dil cəmiyyətdə ən həlledici bir amildir-bunu danmaq mümkün deyildir.Dil həyatımızın bütün sahələrini əhatə edir.Cəmiyyət və dövlət quruculuğu ən mühüm funksiya olsa da, dil yalnız bu sahələri deyil, həm də digər şaxələrdə insanı məhz idarə edir - dilin funksiyası özünü həm elmdə, həm mədəniyyətdə, həm də məişətimizdə bariz şəkildə əks etdirir. Dildən necə yararlanmağın hökmü olduqca həlledicidir. Bu,özünü həm dövlətlərarası, həm də dövlət daxilində hiss etdirir. Yəni dil özünü həm də siyasətdə tam gücü ilə göstərir. Dilin müqəddəsliyi də, mürəkkəbliyi də məhz onun bu mürəkkəb funksiyaların öhdəsindən layiqincə gəlməsindədir.

Göyçay şəhər 6 №-li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat
müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Fikirlərinizə görə təşəkkür edirik. Əlbəttə, bütün sadaladığınız nəsnələrin yaranmasında dilin böyük rolu olmuşdur. Lakin dilin funksiyası deyərkən onun birbaşa aid olduğu fəaliyyət dairəsi nəzərdə tutulur ki, bunları həmin fəaliyyət dairəsinə aid etmək olmaz.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #12
09.05.2014 11:23
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid məlumat.

Yuxarıda sadaladıqlarımıza əsasən dilin funksiyalarının cəmiyyətin və həyatın hər bir sahəsini çulğadığını bildik. İndi dilçilik və onun digər elmlər içərisindəki yerinə öz münasibətimizi bildirək.Dilin funksiyalarının bu qədər önəmli və əvəzedilməz olduğu,bütün elmlərin məhz dilə minnətdar olaraq yarandığını vurğulayandan sonra digər yerdə qalan elmlər nə qədər fayda, nə qədər tərəqqi,nə qədər texniki imkanlar vəd etsə belə, dilin ən ilk və bütün elmlərin yaranma səbəbi olduğunu nəzərə alaraq birinci yerə məhz dili layiq görməliyik.Bu, olduqca ədalətli bir qərar olardı.Mən bu təklifi verirəm və hamını bu təklifi dəstəkləməyə dəvət edirəm.

Göyçay şəhər 6 № li tam orta məktəbin müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.
:

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #13
09.05.2014 15:54
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə aid yeni məkumat.


Dil və mədəniyyət.Dil və xalqın tarixi.
Mən keçən dəfə bir neçə cümlə yazmışdım. İndi təkrar etməmək şərti ilə davam edirəm.
Azərbaycan xalqı olduqca qədim tarixə malik olan bir xalq kimi artıq bütün dünya tərəfindən tanınır.Bunu indi deyəcəklərimiz də sübut edəcəkdir.
1.Dünya yazı mədəniyyətinə “Bilgameş”lə yiyələnmişdir.Artıq bəşəriyyət bu dastanın yaradıcısı kimi şumer xalqını təqdir edir.”Avesta”ilk dini əsər olmaq etibarı ilə həm də türklərin abidəsi hesab olunmaqdadır.”Kitabi-Dədə Qorqud” da,həmçinin bizim ümumtürk abidəmizdir.Olduqca qədim köklərə malik olan Novruz bayramı da türklərlə bağlıdır.Bu qədər qədim köklərə malik olmaq dünyada heç nə ilə müqayisə edilməyəcək qədər sərvət,xəzinə, var- dövlət deməkdir.
2.Gəlin muğamatdan danışaq.Muğamatlar bizim xalqın sahib ola bildiyi ən dəyərli-ən misilsiz mədəniyyətdir.Muğam dil ilə musiqinin qovuşaraq dilə gətirdiyi ən duyğusal, xalqa bəxş edə bildiyi ən möhtəşəm bir mənəvi dünyadır.Muğamlar bizim xalqımızın başına gətirilən bütün müsibətlərin, faciələrin, fəlakətlərin üsyan dolu fəryadı, dünyaya tərcümanıdır.
3.Bayatılardan danışmaq zamanıdır.Heç bir digər bir xalqda muğamatdan təsir qüvvəsinə görə heç də az olmayan bayatılarımızı tərənnüm etmək məqamıdır.Bayatılarda olmayan hiss,olmayan pak məhəbbət,vətən həsrəti,kədər dərinliyi, muğamat qədər qəlblərin ən dərininə enmək möcüzəsi, ağlatmaq və sevindirmək sehri, yayda qar soyuqluğu,qışda yay hərarəti-daha nələr yoxdur?
Əzizim baxtı yarım,
Baxtımın taxtı,yarım
Üzündə göz izi var
Sənə kim baxdı,yarım?
Və yaxud:
Əzizinəm Qarabağ.
Şəki,Şirvan,Qarabağ.
Dünya cnnətə dönsə,
Yaddan çıxmaz Qarabağ.
4.Qəbrüstü yazılardan danışaq.Azərbaycan xalqı ,nəinki dirisinə, hətta dünyasını dəyişmişlərinə də böyük hörmət,müqəddəs bir varlıq kimi yanaşır.Baxın bizlərdən başqa dünyasını tərk etmişlərə kim bu dərəcədə səmimi hislər bəsləyir? Bunlar hamısı soykökə, qədimliyə,mədəniyyətə bağlılıq deyilmi?Mədəniyyət insanı insandan,xalqı xalqdan,tarixi tarixdən, musiqini musiqidən,şeiri şeirdən,duyumu duyumdan fərqləndirən ən ümdə cəhətdir.
5.İndi ən əhəmiyyətli bir məsələyə toxunaq.Azərbaycan xalqının qədimliyi bu adla –Azərbaycan xalqının adının qədimliyi ilə deyil, daha qədim tarixə söykənir.Mən ilk dəfələrdə kök dildən danışdıqda,Azərbaycan dilinin dünyanın ən “öndə gedən”dilləri ilə bir səviyyədə dayanması məsələsinə də toxunmuşdum.Qürurla təkrar edirəm ki,Azərbaycan dilinin qədimliyi elə dünyanın başlandığı anlardan götürülməlidir.Məhz buna görədir ki,bizim mədəniyyətimiz-əsərlərimiz,musiqimiz,dilimiz,geyim­¬lərimiz,təamlarımız,Qız Qalamız,İçərişəhərimiz-şəhərsalma mədəniyyətimiz bütün dünya tərəfindən bəyənilməkdədir.

Göyçay şəhər 6 № li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Son rəylərdə “Azərbaycan dili -10” dərsliyi ilə bağlı heç bir fikir, irad və təklif göstərilmədiyindən cavablandırılması vacib hesab olunmur.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #14
10.05.2014 19:26
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə aid iradların davamı.

Nitq nədəniyyəti anlayışı.
Mən söz verdiyim kimi indi də bu barədə öz fikirlərimi yazıram. Kitabda, çox təəssüf ki, nitq mədəniyyəti də səhv izah olunmuşdur.Yəni müəlliflər səhv olaraq yenə də dilin daxili quruluşuna enmişlər ki, bu, yolverilməzdir.Bildiyimiz kimi müəlliflər bu anlayış içində əsas yeri fonetik,leksik və qrammatik normaların hamı tərəfindən düzgün, gözəl və anlayışlı olmasında görürlər.Lakin ən önəmli bir fakt yenə də kənarda qalmışdır.Nitq mədəniyyətinin formalaşması, kamilliyi və ifadəliyi məhz hər bir insanın öz səviyyəsindən asılıdır. Daha çox biliklərə yiyələndikcə, daha çox mütaliə etdikcə, təfəkkür və əqli daha çox inkişaf etdirdikcə hər bir məsələyə münasibət kimi, nitqə də sahiblənmə - sözün əsl mənasında möcüzələr yaranmağa başlayır. Böyük söz ustaları, dahi natiqlər belə bir kamillik və təkamül yolu keçmişlər. Nitq mədəniyyəti mürəkkəb, kompleks bir mədəniyyətin tərkib hissəsi, onun daha bariz göstəricisidir.

Nitq mədəniyyəti və nitq normaları haqqında iradlar yuxarıda cavablandırılmışdır.

Nitq ilahidən gələn bir qüdrət, səmavi və müqəddəs bir bacarıq, istedaddır. Hər bir kəs belə gözəl, aydın, ifadəli, təsirli, sirayətedici, təlqinedici və inandırıcı nitqə sahiblənə bilirmi?
Səhifə 96-də belə bir səhv fikir verilmişdir:...hər kəs nitqini tərbiyə etməyə(?), normaları öyrənməyə(?) çalışmalıdır.
Mən buradaca, yeri düşmüşkən, yaxın tariximizin canlı bir şəxsiyyətini –Heydər Əliyevi əsl mədəniyyət təcəssümü kimi gözünüz önündə canlandırmaq istərdim. O, necə danışırdı - yeri gələndə susdurmağı, lazım olanda danışdırmağı, bütün xalqı bir nəfər kimi inandırıraq öz arxasınca aparmağı necə də bacarırdı. Sirayətedici səslə, mimikası ilə, baxışları ilə, jestləri ilə canlı bir mədəniyyət abidəsi idi-Oturuşu da, duruşu da, yerişi də, yemək tərzi də - hər bir hərəkəti və davranışı ilə bu xalqa bir nümunə id i- Həm də parlaq,əvəzolunmaz bir mücəssəmə idi. Qoy televiziya və radio bu insanı ildə cəmi bir neçə dəfə deyil, hər gün bu millətə göstərsin ki, biz ona baxaraq ondan nəsə öyrənək. Bu əziz bayram günü dahi Heydər Əliyevi andıqca sözlər öz-özünə şeirə dönür və icazənizlə mən bugün- indi bu dahi insana həsr elədiyim bir şeri sizlərlə bölüşüm:
Çiçəklər ad günündə
Çiçəklər şad günündə
Sevinc, fərəh hissidir,
Şərafət, şan, fəxarət
Təntənənin himnidir.
Bugün Azərbaycanda
Həmin duyğu yaşanır.
Heydər-əbədi lider-
Əliyevin günüdür.
Necə sevinməsin bəs
Millətimiz bugündə
Qoy süslənsin çəmənlər
Çiçəklər öz ətrini,
Bütün gözəlliyini,
Sirli cazibəsini
Milyonlara bəxş etsin.
Bizlərdən hər birimiz
Bu cazibə qüvvəsin
Ürəyində hiss etsin.
Çünki bugün və bu an
Bütün bəşəriyyətin
Bizim Heydər Dədəni
Andığı an gəlibdir.
Lakin çox təəssüf ki,
Çiçəklər qəlbimizi
Şad etdiyi qədər də,
Qəm, kədər, hüzür verir.
Çiçəklər matəm tutur.
Əziz bir insanını
Əbədi itirəndə
Bugün məhz belə gündür!
Sevinirik çiçəklər
Qəlbimizi isidir.
Şadlanırıq ki, güllər
Lideri yada salır.
Baxın güllər elə bil
Həm də bugün ağlayır.
Çünki bizim lideri
Dövrəmizdə görməyir
Lakin bu bir simvoldur
Çiçək kimi, gül kimi
Liderimiz bizlədir-
Döyünən qəlbimizdə
Yaşayan və yaradan
Böyük əməlindədir.
Yevrovijn şöhrətli,
Neft, bərəkət ətirli
İlhamlı və qüdrətli
Məmləkətimizdədir!

Göyçay şəhər 6№-li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #15
18.05.2014 19:57
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə aid yeni məlumat.

Dil nədir? – şərhində hörmətli müəlliflər dil necə yaranıb sualını veriblər. Amma həmin sual cavabsız qalıb. Axı bu sualı verərkən mütləq hansısa bir izah verilməli idi. Həmin izah aşağıdakı məzmunda bu dərslikdə mütləq olmalı, şagirdlər o izahdan yararlanmalı idilər.
Dilin dəqiq nə vaxt yarandığı elmə məlum olmasa da, təxminən, bu vaxt müəyyənləşdirilmişdir. İnsanın bir insan kimi yaranması məhz dilin yaranması ilə birbaşa bağlı olduğundan bu tarixlər eyniləşdirilir. Bütün alimlər tam və qəti şəkildə insanın yaranma tarixi ilə dilin yaranma tarixini ona görə eyni vaxtdan hesablayırlar ki, insanı dildən, dili isə insandan ayrı düşünmək, sadəcə, mümkün deyildir.
Mən əvvəlki şərhimdə izah etmişdim ki, insan meymundan deyil, dil və şüur qığılcımlarına hazır olan daha sonrakı - m e y m u n d a n s o n r a k ı varlıqdan törəmişdir. Məsələnin məhz belə qoyuluşu insanı bu “ağlabatmaz” meymundan dönmə ideyasından xilas edir. Hansı bir insan “ulu”sunun meymun olması fikri ilə razılaşar? Vaxtı ilə razılaşmayan nəcib insanlar Çarlz Darvini bu münasibətlə məhkəməyə də vermişlər, amma çox təəssüf ki, bu məhkəməni yenə də Çarlz qazanmışdı. Tarix kitablarına bu məhkəmə “meymun məhkəməsi”adı ilə salınmışdı.
Universitetlərdə Darvin kafedraları hələ də qalmaqdadır.
Gəlin bu prosesi gözlərimiz önündə canlandırmağa çalışaq: -insan yarandı - o varlıq nə etməlidir? Yeməlidir ki, sağ qalsın. Bundan ötrü o,təbiətin ona hazır şəkildə nə “təqdim etməsi”ndən başlamalıdır. Çünki onun başqa heç nəyə hələ ki əli çatmır. İnsan ilk öncə ağacları görür. Yarpaqları yeməyə başlayır. Amma bütün yarpaqlar yeməli deyil axı. Əvvəl bir insan əlini bir yarpağa, ya da meyvəyə uzadır - bu, ac mədənin təhriki ilə , təbii şəkildə öz-özünə baş verir. İnsan ilk müşahidəsini aparır - əgər bir acı yarpağa, ya meyvəyə tuş gəlirsə, bunu yaddaşına qeyd edir, özündən sonrakı həmin acı yarpağı, ya meyvəni qoparıb ağzına aparmaq istədikdə ona mane olmağa çalışır-öz təcrübəsi bunu ona artıq öyrətmişdi. Əlbəttə, bu varlıq yalnız üzvlərinə hələ ayrılmayan səslərlə yanındakını” başa salmağa” cəhd edir ki, o həmin meyvəni, yaxud yarpağı yeməsin, çünki onlar yeməli deyil, acıdır. Alimlər bu anı yüksək qiymətləndirirlər-dil insanın insana nəsə demək m ə c b u r i y y ə t i n d ə n yaranmışdır. Əlçatan yerdə yarpaq və meyvə olmayanda insan var qüvvəsini köməyə çağıraraq çıxış yolunu tapır - ağaca “səlbə” atır, bir qədər sonra isə ağaca çıxır. Ağaca çıxan insan bir addım irəlidədir. O,ağacdan həm ətrafı “seyr”edir - yəni real “təhlükə”ni müəyyənləşdirir, həm rahat meyvə-yarpaq yığır, həm də ağacda “yatmağa” başlayır, xüsusilə əgər ağacda oyuq tapırsa, yağışda oyuqda yatmaq daha ”maraqlı” olur. Kim bilir, bəlkə, ilk etik-gözəllik duyğuları da elə ağacdan təbiəti seyr eləməklə başlamışdır? Qədim insan payızda ac qalmamaq üçün əlləri ilə torpağı eşib nəsə tapmaq namınə əlləşirkən birdən küləyin ağacdan saldığı bir odun parçasını görərək yeri artıq əlləri ilə deyil,həmin odun qurusu ilə “eşir”.Bu da irəliyə doğru bir addım idi.Əllə bu işi görmək daha çətindi,müasir üsulların yanında ağac parçası heç nəyə yaramasa da,o dövr üçün bu hələ ki yetərli bir irəliləyiş hesab oluna bilərdi.Əlinə keçən həmin odun parçasını bir azdan ona hücum edən heyvanlara da atacaqdır, bir qədər keçdikdən sonra bu ağac parçasını d a ş l a əvəz edəcəkdir.Daha bir qədər keçəcək,insan təsadüfən əlinə keçən u c u ş i ş d a ş tapacaq,onda artıq o,heyvanlara real hücum etmək şansı qazanacaqdır.Hətta özü bilərəkdən daşı daşa çırparaq özü öz əlinin zəhməti ilə ucu şiş daşa s a h i b l ə n ə c ə k d i r!Yəni insan yenidən bir addım irəliyə çıxaraq bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq i l k ə m ə k a l ə t i n ə malik olacaqdir. Alimlər bu anı da yüksək dəyərləndirirlər.Bu,həm də ilk silah idi. İnsan ucuşiş daşla ov edir,yer qazır,qaşov düzəldir,bir sözlə,öz inkişafını təmin edirdi.Bir qədər də keçir.Meşəyə od düşür.İldırım öz gücünü insanlara nümayiş etdirir.İnsaqn ilk öncə oddan qorxsa da,onun səmərəliliyini də qiymətləndirməyi bacarır.-Odu əvvəllər qoruyub saxlayır,daha sonralar özü də od əldə etməyi öyrənir.
Ayı ovu zamanı ayını öldürərək onun m a ğ a r a s ı n a -yəni ilk evinə yiyələnir.İlk dəfə odu qoruyan insanın əlindən yediyi ət odun içinə düşəndə insan həmin əti öz müşahidələrində sahib olduqlarına minnətdar olaraq çıxarmağı bacarır-bu vaxt o,artıq k a b a b yeyir ki, alimlər bu anı da yüksək qiymətləndirirlər.Ət insan zəkasını tənzimləmək qüdrətinə,təfəkkürü inkişaf etdirmək qüvvəsinə malikdir.Bax beləcə,qədəm-qədəm,pillə-pillə öz müşahidələrinə,təcrübələrinə, insanı əhatə edən hər bir şeylə maraqlanaraq,dilini də daima inkişaf etdirərək insan heç vaxt əldə etdikləri ilə kifayətlənmədən tərəqqi yolunda irəliləyərək bugünkü səviyyəsinədək gəlib çatmışdır,amma indi də insan nail olduğu bütün üstünlüklərlə heç də bəsinmir,o,yenə də daim axtarışlarda,daim nəyi isə kəşf və icad etmədədir.İnsanın xisləti budur.

Göyçay şəhər 6 № -li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Fikirlərinizə görə təşəkkür edirik. Lakin bu qədər geniş və bir qədər də nağılvari məlumatın 10-cu sinif dərsliyində verilməsi məqsədəuyğun deyil. Buna dərsliyin həcmi də yol verməz. Əlavə olaraq, dərslikdəki məlumatların yığcamlığı, lakonikliyi, elmiliyi, şagirdin yaş səviyyəsinə uyğunluğu nəzərə alınmalıdır. Bu materialda isə həmin tələblər gözlənilmir.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #16
20.05.2014 10:01
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradlar.


Bu dərslik kitabında aşağıdakıları demək məcburiyyəti yaranır:
1.Səhifə 48-də belə bir fikri diqqətinizə çatdırmaq istərdim.-....dialekt tayfa dilinə bərabərdir. Bilirsinizmi, Almaniyada dialektlər o qədər güclüdür ki, hətta Bonndan Kölnə gələn bir alman anlaşılmaq üçün mütləq alman ədəbi dilində danışmalıdır? Amma almanlar heç vaxt bunu öz xeyirləri naminə heç şişirtmirlər. Yalnız Şəki ləhcəsi bir qədər qabarıqdır. Bu isə bizi heç narahat etməməlidir. Çünki bu dialekt Azərbaycanımızın dadı-duzu, ləzzəti, şanı-şöhrətidir. Belə bir fikirlə razılaşıb, onu dərslikdə saxlamaq qətiyyən olmaz.

Burada mövzuya tarixi aspektdən yanaşılmışdır. Tayfaların xalqı, tayfa dillərinin xalq dilini formalaşdırmasından danışılmışdır.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına 6 №-li tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #17
20.05.2014 18:24
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradların davamı.

2. Səhifə 82-də “Dilin lüğət tərkibində tarixi dəyişiklik” şərhində yalnız arxaizm və neologizmlərə toxunulmuşdur. Amma elə burada belə bir fikir mütləq özünə yer tapmalı idi ki, bütün dilçilər dilin lüğət fondunun məhz arxaizmlər və neologizmlər hesabına,həmçinin tarixizmlər sayəsində hər min ildən bir 25% dəyişildiyi fikrini qəbul edirlər.Məhz bu dəyişikliklərə görədir ki, biz “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarını az qala öz dilimizdən öz dilimizə tərcümə etməklə başa düşə bilirik.Yaxud çoxlu ərəb-fars izafət tərkiblərinin olduğu Məhəmməd Füzuli şeirlərini başa düşməkdə,nəinki şagirdlər,bəzən elə müəllimlərin özləri də çətinlik çəkirlər. Gələn il müzakirəyə çıxarıldıqda biz o dərsliklərin müəlliflərinin də bəzən özlərinin belə müəyyən səhvlərinin olduğunu göstərəcəyik. Deməli,biz bu fikirlə də razılaşmalı olacağıq ki, lüğət fondu hər dörd min ildən bir tamam dəyişir. Beləliklə, Hindistanda elə yazılar vardır ki, həmin yazılar bugünümüzədək oxunula bilmədən qalmışdır. Səbəbi bu yazıların tarixinin dörd min ili çoxdan aşmasıdır. Həmin yazılar oxunarsa, tarixin çox qaranlıq sirlərinə günəşli bir aydınlıq gələr. Bəlkə, elə bu yazıları məhz ona görə “oxuya” bilmirlər ki, kimlərəsə qətiyyən “sərf etmir”? Amma bütün dünyaya bəyan edirəm ki, b i z l ə r ə çox yaraya bilərdi. Mən istərdim ki, müəlliflər 10-cu sinif dərsliyində həm də fonetik və qrammatik dəyişikliklərə də toxuna idilər. Məsələn, 10-cu sinifdə həm də klassiklərimiz ədəbiyyat fənnindən tədris olunduğundan bunun çox böyük bir faydası da ola bilərdi. Onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, bu paralellik Azərbaycan dili ilə ədəbiyyat elminin də sıx əlaqəsini əyani şəkildə şagirdlərə asanlıqla çatdırardı. Nümunələr gətirməklə dediyimiz fikirləri sübut edək:
M.Füzulinin qəzəllərində bəzi tarixi dəyişikliklərə baş vuraq.
Eşq daminə giriftar olalı zar olubam,
Nə bəladır kim ona böylə giriftar olubam?
Bu qəzəl aşağıdakı tarixi-qrammatik dəyişiklikləri ortaya çıxarır:
1.Müasir dilimizdə feli bağlama şəkilçiləri ilə ifadə olunan nəqli keçmiş forması I şəxslə işlənmədiyi halda, 15-16-cı əsrlərdə işləndiyi faktının olduğunu üzə çıxarırıq. -zar olubam, giriftar olubam.
2. Ki bağlayıcısı tarixən k i m şəklində işlənibdir.
3. Belə işarə əvəzliyi böylə kimi işlənmişdir.
4. Gah otura, gah dura gedərdi.
Biz bugün feli bağlamanı bu halda qoşa işlədirik. Maraqlıdır ki, tarixən bu funksiyada feli bağlama tək fel kimi işlədilə bilmişdir. Biz belə maraqlı faktların sayını artıra da bilərdik.

Orta məktəb kursunda şagirdin dilin tarixinə, dilçilik elminə aid bütün faktları mənimsəməsi vacib deyil. Bunlar ali məktəblərdə müvafiq ixtisas sahələrində daha mükəmməl şəkildə tədris olunacaq.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına 6 № -li tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #18
21.05.2014 9:31
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatların davamı.

Biz bu dəfə sifət və sayların substantivləşməsi məsələsinə bir də qayıdaraq onların isimləşmə yollarını göstərəcəyik.Qeyd edək ki,həm sifət,həm də say iki yolla substantivləşə bilir.Əvvəl sifətin substantivləşmə yollarını qeyd edək.Bu yol artıq dediyimiz kimi aşağıdakı iki yolla düzəlir:
1.Bu yol heç bir şəkilçi artırmadan, yalnız söz kökü vasitəsi ilə isimləşir. Buna görə də biz bu yola l e k s i k yol da deyə bilərik. məs. Qoca həyətdə yaşına uyğun olmayan ağır iş görürdü. Bu cümlədə q o c a artıq xeyli yaşamış-ahıl, yaşlı mənaları - yəni ə l a m ə t bildirməsi ilə paralel olaraq, həm də şəxs, yəni insan mənası da - isim kimi də özünü göstərir. Hər iki nitq hissəsinin əlamətini daşıdığı üçün biz bu tip sözlərə s i f ə t i i s i m desək, dəhə doğru olmazmı?
2. Şəkilçilər vasitəsi ilə isimləşən sifətlər. Biz şəkilçi dedikdə hal, mənsubiyyət və cəm şəkilçilərini tuturuq. Hər birinə aid nümunələr gətirək:
a).Hal şəkilçilərinə aid:O, çantanın qırmızısını seçdi.
b)Mənsubiyyətə aid: Mükafatların yaxşısı ona verildi.
c)Cəm şəkilçisinə aid:Gözəllər bu yerin seyrinə çıxmışdılar.Hər üç nümunədə (qırmızısını,yaxşısı,gözəllər) biz yenə də hər iki nitq hissəsinin əlamətlərinin paralel olduğunun fərqindəyik.Yenə də onu vurğulamaq istərdim ki,hətta bəzən hörmətli müəlliflər belə,ekspertlər belə çaşaraq bu məsələlərlə bağlı testlərdə,dərslikdə bəzi dolaşıqlıqlar yaradırlar.Səbəbi isə budur ki,bu kimi sözlərdə hər iki nitq hissəsinin əlamətləri özünü kəskin surətdə hiss etdirməkdədir.Heç bir şaşqınlıq olmasın deyə bu kimi sözlərin sifəti isim adlandırmaq daha məqsədəuyğun hesab edilməlidir.
Buradaca mən imkandan istifadə edərək,əksinə prosesə də toxunmaq istərdim. O da deyilməlidir ki, özündə (leksik mənasında) qiymət meyarı daşıyan bütün isimlər də sifətləşə bilir.Belə sözlər də ikili nitq hissəsi xüsusiyyətini əks etdirir.Bir neçə nümunə gətirək: dəri əlcək,şüşə mebel,qızıl medal,bürünc heykəl,dəmir qapı,polad dirək,tunc qazan və s.Morfologiyada isim hesab elədiyimiz bu sözlər sintaksis bölməsində t ə y i n kimi qəbul olunur.Çünki bu qəbil sözlərdə də isimlik xüsusiyyəti qalmaqla yanaşı,həm də əlamət –sifətlilik də özünü büruzə verməkdədir.Hətta belə sözlər sifətin sualına cavab verir.məs.gümüş qaşıq-necə,hansı qaşıq?Hörmətli ekspertlər,gəlin heç bir çaşqınlıq olmasın deyə bu sözləri də i s m i s i f ə t adlandıraq. Bununla biz hər bir məsələyə tam aydınlıq gətirmiş olarıq.
Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #19
24.05.2014 9:44
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.
2.Sayın isimləşməsi üç yolla baş verir.
1.Leksik yolla(şəkilçisiz yol).
2.morfoloji yolla(şəkilçili yol).
3.Həm derivativ,həm də qrammatik şəkilçilər vasitəsi ilə.
1.Leksik yol.Bu yol heç bir şəkilçi olmadan baş verir.məs.Beş əla qiymətdir. Və ya-Altı beşdən böyükdür.-altı.
2.Morfoloji yol.Sifətdən fərqli olaraq bu yol ,həm qrammatik,həm də derivativ-yəni sözdüzəldici şəkilçilər vasitəsilə düzələ bilir:
a)qrammatik şəkilçilərlə:-hal,mənsubiyyət və cəm şəkilçiləri vasitəsi ilə.məs.Ədədi sıfıra vurma.(hal),Üçü mənimdir.(mənsubiyyət),Beşlər şagirdin fəxridir.(cəm)
b)sözdüzəldici şəkilçilərlə-Beşinci daha yaxşı nəticə göstərdi.
3.Bu yol -inci-4 +cəm şəkilçiləri vasitəsi ilə düzəlir.Məs.Onuncular imtahan verməyəcəklər.

Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.



Dərsliklərdə elmi müstəvidə təsdiqini tapmış qrammatik qaydalar öz əksini tapır. Bu qaydaları dəyişmək dərslik müəlliflərinin səlahiyyəti çərçivəsində deyil.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #20
24.05.2014 9:44
10-cu sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid yeni məlumatlar.

96-cı səhifədə “Nitq mədəniyyəti” başlıqlı dərsdə gedən bir cümləni (Nitqin mədəniliyi, dilin-danışığın gözəlliyi millətin mədəniyyətinin tərkib hissəsidir.)müəlliflər digər dərs üçün başlıq seçmişlər.-səh-98. Onu qeyd etmək lazımdır ki,-Nitq mədəniyyəti milli mədəniyyətin tərkib hissəsi deyil, məhz nitq mədəniyyəti milli mədəniyyərin y a r a d ı c ı s ı d ı r. Biz istəsək də, istəməsək də bu həqiqəti qəbul etmək məcburiyyətindəyik ki,insanın bugünədək əldə etdiyi ən böyük sərvət,ən böyük kəşf,ən qüdrətli icad - d i l d i r. Bəşəriyyət-insanlıq bugün əldə etdiyi nə varsa,-texniki,elmi,mədəni,iqtisadi,ədəbi-əbədi,si­¬yasi-hər bir sahədəki bütün uğurlarını-məhz dilə minnətdar olaraq əldə edə bilmişdir.Dil yaranmasa idi,indi biz heç nəsiz idik.Düzdür,biz dilin birinci olduğunu qeyd etməyincə,bu səhv bütün dərsliklərdə deyil,bütün kitablarda qalacaqdır.Dərsdə doğru olaraq vurğulanır ki, Azərbaycan dili quruluşuna görə dünyanın ən inkişaf etmiş zəngin dillərindən biridir.Lakin indi deyəcəyim fikirlər də mütləq dərslikdə Azərbaycan dilinin zənginliyini sübut etmək baxımından verilməlidir:
1.Dünyada ikinci belə bir dil yoxdur ki, insanı digər canlılardan insana verilən k i m ? sualı ilə fərqləndirmiş olsun.Yəni dünyada ən inkişaf etmiş dillər hesab edilən ingilis(who?), rus dillərində(кто?) mötərizədə verilən suallar eyni dərəcədə həm insanlara,həm də quş,heyvan,hətta həşəratlara da fərqləndirilmədən eyni olaraq verilir.Yalnız bizim dilimizdə insana verilən sual kim? olaraq digər canlılara heç vaxt verilmir.
2.Mən əvvəlki yazılarımda ən qədim dövrdə-insan yalnız bir dillə (alimlər bu fikri qəbul edirlər ki,əvvəllər yalnız bir dil var olub) danışan vaxtlarda kök dildə işlənən ortaq sözləri vermişdim, ona görə o sözləri təkrar etmirəm,məhz həmin sözlər də dediklərimizi sübut edən başlıca faktlardır ki, dilimizin ən qədim-qədim olduğu qədər də zəngin olduğunu həmişə və daim bəyan etməkdədir.(Bəzi sözləri xatırlatmaq da olar-daddy-dədə-дед,дядя)
3.Bəziləri deyər ki,həmin dillər flektiv-kökündən dəyişən dillərdir.Bizim dilimizlə heç bir əlaqəsi yoxdur-Belələrinə onunla cavab vermək olar ki,bizim dilimizdə də belə bir xüsusiyyətin izi hələ də qalmaqdadır.- s ə n - s i z, b e n – b i z (türk dillərində olan b-m əvəzlənməsini hamımız bilirik-ben-mən,boyun-moyun vəs)
4.Gəlin belə bir çox maraqlı olan faktlara da nəzər salaq:ingilis və rus dillərində(ən inkişaf etmiş hesab edilən dillər olduğuna görə biz həmin dillərlə müqayisə aparırıq) ölmək feli – to die-умиратъ şəklində işlənirsə,bizim dilimizin zənginliyi buna yol vermir.Yəni Azərbaycan dilində bütün dillərdən fərqli olaraq,baxaq hansı –nə kimi söz şoxluqlarından yararlanma imkanlarımız var- vəfat etdi,allah onu öz dərgahına apardı,gözlərini əbədi yumdu,əbədiyyətə qovuşdu,haqq dünyasını tapdı, ürəyi dayandı,biz onu itirdik,aramızda yoxdur,rəhmətə getdi,sabaha çıxmadı,daha bizimlə deyil,qurban getdi,həlak oldu,şəhid oldu,göylərə uçdu,cənnətə getdi,rəhmətlik oldu,qara torpaq uddu,qara torpaq ağuşuna aldı,bizdən ayrıldı və s.Hətta bizim dilimizdə ölmək felini dildən qətiyyən yararlanmağı bacarmayan kəslər işlədirlər.Bu da evfemizm hesab edilir.
5.Dünyanın heç bir tərəfində -heç bir yerində qəbrüstü yazılar yoxdur.Bu,yalnız bizlərdə vardır.-Böyük bir,müqəddəs bir,mədəni bir,ədəbi bir-əbədi bir məziyyətdir-Bu dünyadan köç edənlərinə müqəddəslik,ən son borcdur-nəhayət,bir təskinlik-bir insanlıq dünyasının özünəməxsusluğudur,bir sözlə, t ü r k ü n qəlb dünyasının böyüklüyüdür, onu hamıdan fərqləndirən qüdrətli bir cəhətdir- t ü r k ü n qədimliyinə,zənginliyinə,fərqli olmasına möhtəşəm bir işarədir.
Hələ deyilməmiş nə qədər faktlar qalır.
Göyçay şəhər Məhəmməd Füzuli adına 6 №-li tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı.

Haciyeva Şərəbani
Şərhlər: 103Qeydiyyat: 03.03.2014 #21
11.07.2014 14:17
X sinif Azərbaycan dili dərsliyinə (2012-ci il nəşri) aid iradların davamı.
Əziz müəlliflər və hörmətli ekspertlər,mən bugün fonetik norma ilə bağlı olduqca ciddi bir məsələyə toxunmaq istəyirəm.Bildiyimiz kimi,orfoqrafiya və orfoepiya hər ikisi fonetik norma hesab olunur.Əslində,bu anlayışlar bir-birinin əksi olduğundan(yazı –oxu)hər ikisi də eyni zamanda fonetik anlayış ola bilməz.Çünki y a z ı d ü z o l d u q d a o r f o e p i y a, t ə l ə f f ü z d ü z o l d u q d a isə o r f o q r a f i y a qaydaları hə r bir halda p o z u l m u ş olacaqdır.Ona görə də hörmətli ekspertlərin indiyə qədər bu problemlə bağlı tərtib etdikləri h ə r b i r t e s t t a p ş ı r ı q l a r ı istər-istəməz s ə h v k i m i d ə y ə r l ə n d i r i l m ə l i , onlara yenidən mütləq y e n i y a n a ş m a m e t o d u işlənib hazırlanmalıdır.Fikrimi sübut etmək üçün mən indi “Koroğlu”dastanına müraciət edəcəyəm.Dastanı,məncə,oxumayan birimiz yoxdur.Nümunələrə baxaq:Sonrası ilə işin yoxdu(r).-Onu da qeyd edək ki, -r- səsinin düşməsi dastanda tez-tez rastlaşdığımız səs düşümü hadisəsidir.və ya-Mən bunun dabbaxda gönünü görsəm, tanıyaram. –yaxud-Bolu bəy, mən vədəmə doğru çıxıb gəldim.Bu misalların sayını dəfələrlə artırmaq olar.Bunu hamımız bilirik.İndi özünüz deyin,bu məsələlərə yenidən baxmağın əsl məqamı gəlib çatmamışmı?

Son rəylərdəki fikirlər elmi tədqiqat tələb edən məsələlərdir. Dərsliklərdə elmi təsdiqini tapmış məlumatların verilməsi vacibdir. Fikirlərinizi bildirdiyinizə görə təşəkkür edirik.

Göyçay şəhər 6 № -li Məhəmməd Füzuli adına tam orta məktəbin Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi Hacıyeva Şərəbanı Zabit qızı

Rəyləri cavablandırdı: filologiya elmləri doktoru, TQDK-nın seminar rəhbəri İslam Qəribli
Səhifələr: 1
Forumlar » 10-cu sinif » Azərbaycan dili