6-ci sinif

Forumlar » Monitorinq » 6-ci sinif
Səhifələr: 1 2 3 Next
RSS
6-ci sinif, 6-ci sinif üzrə dərsliklərin elmi-metodiki monitorinqinin nəticəsinin müzakirəsi
6-ci sinif üzrə dərsliklərin elmi-metodiki monitorinqinin nəticəsinin müzakirəsi
Portalın yaradılmasına görə TQDK-ya minnətdarlığımızı bildiririk. Axır ki, dərsliklər haqqında olan fikirlərimizi, qeydlərimizi söyləyə və bizi maraqlandıran suallara cavab tapa biləcəyik.
5-ci sinif riyaziyyat dersliyində verilmiş mövzuları şagirdlər sərbəst şəkildə mənimsəməkdə çətinlik çəkirlər. İzahlar qəliz şəkildə verilmişdir. Müəllimlər də mövzuları tərdris edən vaxtı müəyyən çətinliklərlə rastlaşırlar. Mövzular üzrə yeni keçilmiş dərsin möhkəmləndirilməsinə aid çalışmalar yox dərəcəsindədir. Tapşırıqlar sadədən mürəkkəbə doğru sıralanmayıb. Məsələn, səhifə 83-də "Onluq kəsrlərin toplanması və çıxılması" mövzusuna aid cəmi 4 çalışma (2 misal, 2 məsələ) verilib ki, bununla da ilk dəfə tədris olunan bu mövzunu şagirdlər mənimsəməkdə çətinlik çəkirlər. Mövzulara aid əlavə vəsaitlərin olmasına baxmayaraq yada salaq ki, heç də bütün valideynlərin imkanı daxilində deyil ki, övladlarını onlarla təmin etsinlər. Ona görə də dərslik elə şəkildə tərtib olunmalıdır ki, zərurət yaranmadığı halda digər vəsaitlərə müraciət olunmasın. Yəni orada tapşırıqların sayı kifayəq qədər olmaqla yanaşı yararlı olmağı ilə də seçilsin. Ümid edirik ki, gələcəkdə yeni yazılacaq dərsliklərdə bu nəzərə alınacaq. Bu portal vasitəsi ilə hamı öz fikrini bildirməklə, bu prosesde yaxından aktiv şəkildə iştirak etməklə öz tövhəsini verə bilər. Yəqin ki cari dərslik müəllifləri və gələcəkdə müəllif olmaq istəyənlər də bu fikirləri oxumaqla bundan nəticə çıxararlar. Hamıya uğurlar!
Biologiyadan yazılmış VI sinif dərsliyi ilə bağlı
müəyyən irad və təkliflər.
Əvvəlcədən dərslik müəlliflərinə böyük zəhmət hesabına ərsəyə gətirdikləri kitaba görə minnətdarlığımı bildirirəm. Həqiqətən böyük zəhmət çəkilib.
Dərslik haqqında aşağıda verəcəyim təhlil bir mütəxəssis kimi şəxsi qənaətlərimdir, ola bilər ki, müəlliflər bəzi fikirləri qəbul etməsinlər. Mənim məqsədim dərsliyi daha məzmunlu və daha sanballı görməkdir.
Dərsliyin dili sadə və anlaşılandır. Bioloji anlayışların izahında əsasən konkretlik var və bu anlayışlardan istifadə və tətbiqetmə düzgün verilmişdir.
Dərsliydə bəzi söz, termin və bioloji anlayışlardan istifadə zamanı zənnimcə müəyyən düzəliş, əlavə və izahatlara ehtiyac var.
Qeyd etdiyim kimi dərsliyin dili sadə və daha tez başa düşüləndir. Amma təlim öyrədici, tərbiyəedici və inkişaf etdirici olmalıdır. Hər hansı mürəkkəb hadisənin sadə dillə və elmi mahiyyətini itirmədən çatdırmaq müsbət haldır. Ancaq yaddan çıxmamalıdır ki, VI sinif şagirdinə 5 il “Həyat bilgisi” fənni keçilib. Müasir informasiya bolluğu şəraitində təhsil alan şagirdin tələbləri daha böyükdür. Ümumi ardıcıl təhlilə keçməzdən əvvəl konkret bir misal çəkmək istəyirəm.
Səh.12. Öyrəndiklərinizi yoxlayın.
2. Müvafiq hecaları birləşdirməklə Azərbaycan təbiətinə aid olan heyvan adlarını müəyən edin.
KAF KÜ

CÜ TAR

VA NA

TÜL YÜR

DUR RAN

BƏ ŞAQ

CEY ZƏ

GÜR BİR

Hecalardan istifadə etməklə söz düzəltməyi şagirdlər I sinifdə öyrənirlər. Qeyd olunan üsuldan istifadə VI sinif şagirdində məntiqi təfəkkürün inkişafında rolu çox zəif olar və ya heç olmaz. Demək olar ki, bütün mövzuların sonunda mövzuda
əldə edilən yeni məlumatları ümumiləşdirməyə xidmət edən “Nə öyrəndiniz “ bölməsində açar sözlər və tamamlanmamış cümlələr verilib, açar sözlər
əsasında cümlələrin tamamlanması tələbi qoyulur, yaxşı düşünülüb. Amma verilən açar sözlər, cümlədə buraxılan sözlərlə həm sayına, həm də yerləşdirmə ardıcıllığına görə tam uyğun gəlir, şagird heç bir əziyyət çəkmədən, cümlələri tamamlaya bilər. Əvvəldə qeyd etdiyim kimi təlim həm öyrədici, həm də inkişaf etdirici olmalıdır.
Nümunə:
Açar sözlər
Prokariotlar
Kokklar
Spirillər
Vibrionlar
Basillər
Ribosom
Spor
Nə öyrəndiniz
Bakteriyalar prokariotlara aiddirlər.Onların, _kokklar, _spirillər, _vibrionlar, və __basillər__ adlandırılan müxtəlif formaları olur. Bakteriya hüceyrəsi zülal sintezində iştirak edən ribosoma malikdir. Bəzi bakteriyada əlverişsiz şəraitdə spor yaranır.

Konkret misallar əsasında gəldiyim qənaətlər bunlardır:
Səh. 10. Fəaliyyət 1.
Yazılıb: Şəkillərdən və ya digər mənbələrdən istifadə etməklə plan üzrə Azərbaycan təbiətilə bağlı esse yazın: ...
Bu söz gündəlik dilimizdə geniş işlənmir, dərsliklə müstəqil işləyən şagird “esse” nədir bilməyəcək. Müəllim essenin izahına da müəyyən vaxt itirəcək.
Yazmaq olardı: Şəkillərdən və ya digər mənbələrdən istifadə etməklə plan üzrə Azərbaycan təbiətilə bağlı esse ( kiçik həcmli hekayə) yazın.
Səh. 17. Canlı orqanizmlərin əsas xüsusiyyətləri.
Yazılıb: Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir.
Yazılmalıdır: Orqanizmlər əmələ gəlir, yaşayır, qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri yaranır.
İzahat: “əmələ gəlir” sözünə sinonim və ya ümumi mənanı özündə saxlayan digər sözlərdən də istifadə etmək olar.Məsələn-“doğulur”, ” yaranır” və s. Belə ki, orqaninzmlərin yaranması və yaşamasını qeyd etmədən- “Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir” işlətmək məqsədəuyğun deyil.
Səh. 19
Yazılıb: K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz isə hansı növə mənsub olduğunu bildirir.
Bu fikir müəllimə təbii ki, aydın olacaq. Amma şagird müəyyən qədər çətinlik çəkə bilər. Çünki cümləni oxuyan kimi şagirdin diqqətini Latın dilində yazılmış növ adından çox Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş “ev iti” cəlb edəcək. Məlumdur ki, Latın dilində “Canis familaris” – birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz isə hansı növə məxsus olduğunu bildirir. “ev iti”ndə isə birin söz növü, ikinci söz isə cinsi göstərir. Şagirdə daha aydın olsun deyə yazılması məqsədə uyğun olardı:
“K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan latınca “Canis” – cinsi, “familaris” isə növü bildirir”.
Səh. 20
Yazılıb: Oxşar növlər cinslərda birləşdirilib.
Yazılması məqsədəuyğun olardı: “Oxşar fərdlər növlərdə, növlər isə cinslərdə birləşdirilir”.
Səh.27
Yazılıb: Bilirsinizmi? Yer üzərində yaşayan bütün canlılar (viruslar istisna olmaqla) hüceyrələrdən təşkil olunub.
Yazılması məqsədəuyğun olardı: Viruslar istisna olmaqla yer üzərində yaşayan bütün canlılar hüceyrələrdən təşkil olunub.
Səh.30
Hüceyrələrin ümumi quruluşu.... Qılaf. Hüceyrəni xaricdən örtərək onu ətraf mühitin təsirindən qoruyur. Bitki və göbələk hüceyrəsinin qılafının xarici hissəsi qalın hüceyrə divarını əmələ gətirmişdir.
İzahat: Səhifə 32-də bakteriyaların quruluşu izah edilərkən orada onların membranının xarici hissəsində qalın və möhkəm hüceyrə divarı olduğu qeyd olunub. Səhifə 30-da hüceyrənin ümumi quruluşu izah olunduğu üçün bitki və göbələk hüceyrəsində qılafın olduğu qeyd edilməklə yanaşı bakteriya hüceyrəsində də qılafın olmasının qeyd olunması məqsədə uyğun olardı. Deməli, səhifə 30-da yazılmalıdır: Bakteriya, göbələk və bitki hüceyrəsinin qılafının xarici hissəsi qalın hüceyrə divarını əmələ gətirmişdir.
Səh. 31. Vakuol.
Vakuol. Bitki və göbələk hüceyrələrinin (xüsusən yaşlı hüceyrələrin) sitoplazmasında içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol (lat. “vakuus” – boş) adlandırılan boşluqlar olur.
İzahat: Əgər yazılıbsa, “içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol”, onda “boşluqlar” olur ifadəsini işlətmək zənnimcə lazım deyil.
Yazılmalıdır: Vakuol. Bitki və göbələk hüceyrələrinin (xüsusən yaşlı hüceyrələrin) sitoplazmasında içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol (lat. “vakuus” – boş) adlandırılan qovuqlar olur.
Səh. 32. Bakteriyaların quruluşu.
Yazılıb: Hüceyrə divarı üzərində bəzən qoruyucu funksiya yerinə yetirən selikli kapsula da rast gəlinir.
İzahat: Hüceyrə divarı üzərində bəzən qoruyucu funksiya yerinə yetirən selikli kapsula da rast gəlinir yazmaq, şagirddə -selikli kapsula bəzən yarana bilər, bəzən yox ola bilər təssəvürünü yarada bilər. Məlumdur ki, selikli kapsula əmələ gətirmək növ əlaməti deyil, yəni bütün bakteriyalara xas olan əlamət deyil. Deməli,
Yazılmalıdır: Hüceyrə divarı üzərində bəzi bakteriyalarada qoruyucu funksiya yerinə yetirən selikli kapsula da rast gəlinir.
Səh. 42.Mexaniki toxuma.
Yazılıb: ” Mexaniki toxuma. Gövdədə, yarpaq saplağında, yarpaq damarında yerləşir.”
İzahat: Mexaniki toxuma vegetativ orqanlardan ancaq gövdə və yarpaqda deyil, kökdə də olur. Əgər gövdədə mexaniki toxumanın yerləşmə yeri açıqlanmırsa, yarpaq saplağında, yarpaq damarında mexaniki toxumanın olmasını qeyd etməyə ehtiyac yoxdur. Ona görədə,
Yazılmalıdır: ” Mexaniki toxuma. Gövdədə, kökdə və yarpaqda yerləşir.”
Səh. 56. Gövdənin daxili quruluşu.
Yazılıb: Qabıq. Cavan və yaşıl zoğlarda qabığın xarici qatını dəricik təşkil edir. Qışlayan gövdələrdə dəricik digər örtük toxuması olan mantarla əvəz olunur. Mantar işığı özündən buraxmadığından onun altındakı qat yaşıllığını itirir. Qabığın oduncağa söykənən daxili qatı floema adlanır. Gövdədə floema qatının içərisində floema boruları deyilən ələyəbənzər borular və floema lifləri olur.
Kambi – gövdənin eninə böyüməsinin təmin edir...
İzahat: Göründüyü kimi verilən izahatda kambi qatının konkret yerləşmə yeri hiss olunmur. “Qabığın oduncağa söykənən daxili qatı floema adlanır, burada kambi qatının qabıqla oduncaq arasında yerləşməsi görünmür”. Ona görə də:
Yazılmalıdır: Qabıq. Cavan və yaşıl zoğlarda qabığın xarici qatını dəricik təşkil edir. Qışlayan gövdələrdə dəricik digər örtük toxuması olan mantarla əvəz olunur. Mantar işığı özündən buraxmadığından onun altındakı qat yaşıllığını itirir. Qabığın kambi ilə sərhədində yerləşən daxili qatı floema adlanır. Gövdədə floema qatının içərisində floema boruları deyilən ələyəbənzər borular və floema lifləri olur. Qabıqla oduncaq arasında kambi qatı yerləşir.
Kambi – gövdənin eninə böyüməsinin təmin edir...
Səh.70. Bilirsinizmi?
Yazılıb: Şehçiçəyinin yarpaqlarının üzərində yapışqanlı damcılar olan qırmızımtıl tükcüklər vardır. Həşərat parıldayan damcı üzərinə qonan zaman yarpağın ucu qatlanaraq həşəratı udur...
Yazılmalıdır: Şehçiçəyinin yarpaqlarının üzərində yapışqanlı damcılar olan qırmızımtıl tükcüklər vardır. Həşərat parıldayan damcı üzərinə qonan zaman tükcüklər əyilir, yapışqanlı damcılara yapışmış bədən hissələri tədricən sorulur.
Səh.79. Toxumun quruluşu.
Yazılıb: Toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir.
İzahat: İkiləpəli və birləpəli bitkilərin toxumlarının fərqli quruluşa malik olmasını öyrənəcək şagirddə toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir fikri müəyyən qədər çaşqınlıq yaradacaq. Həmin səhifədə lobya toxumunun quruluşu hissələri göstərilməklə yazıldığını görən şagird bu hissələr arasında endospermin olmadığını görəcək. Onda qeyd etdiyimiz kimi, toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir fikrini toxumun quruluşunu izah edərkən ilkin fikir kimi qeyd etmək şagirdi yanlış istiqamətə yönəldmiş olar.
Səh.80. Birləpəli və ikiləpəli bitkilər.
Yazılıb: İkiləpəli bitkilər. Bunların toxumunda ehtiyyat qida maddələri toxumun rüşeymində toplanır. Lobya, noxud kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyyat qida maddələri rüşeymin ləpə yarpaqlarında, yabanı ağ turp və quşəppəyi bitkilərində isə tumurcuqdan savayı, rüşeymin hər yerində toplanır.
İzahat: Rüşeymin hissələrini öyrənən şagirddə yazılanları oxuduqdan sonra belə təsəvvür yarana bilərki, ikiləpəli bitki toxumlarında ehtiyyat qida maddələri rüşeymin bütün hissələrində toplanır. Bildiyimiz kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyyat qida maddələri əsasən ləpə yarpaqlarında bəzi bitkilərdə isə (quşəppəyi) rüşeym hissələri – kökcük, gövdəcik və ləpə yarpaqlarında toplanır.
Lobya, noxud kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyyat qida maddələri rüşeymin ləpə yarpaqlarında, yabanı ağ turp və quşəppəyi bitkilərində isə tumurcuqdan savayı, rüşeymin hər yerində toplanır.
Burada quşəppəyi bitikisi toxumunda rüşeym hissələrində rüşeym tumurcuğunun olması anlamına gəlinir, amma bildiyimiz kimi quşəppəyi toxumu rüşeymində iki ləpə yarpağı, rüşeym kökcüyü və rüşeym gövdəciyi var, rüşeym tumurcuqu yoxdur.
Həmin səhifədə yenə yazılb: Qaymaqçiçəyi və üçrəng bənövşə bitkilərində qida maddələri rüşeymdən başqa, həm də endospermdə toplanır.
Göründüyü kimi qeyd edilən bitkilərdə ehtiyyat qida maddələrinin həm rüşeym hissələrində, həm də endospermdə toplandığı fikri formalaşır. Bu yanlışdır.
Yekun nəticə: Toxumun quruluşu mövzusu yenidən işlənməlidir.
Lənkəran Dövlət Universiteti
Kimya və bioligiya kafedrasının müdiri: dos.M.B.Hüseynov
Salam,əvvəlcə sayt üçün təşəkkür edirəm və uğurlar arzulayıram.6-cı siniflər üçün ədəbiyyat dərsliyi həddindən artıq mürəkkəbdir və şagirdlərin işləməsi üçün rahat deyil.Dərslik başdan-başa cədvəllərdən ibarətdir.Şagird üçün anlaşılmaz və yorucudur.Tapşırıqları 45 dəq.ərzində icra etmək mümkün deyil.
DƏRSLİKLƏ BAĞLI PROBLEMLƏR

Müasir dövrdə həyatın bütün sahələrində,o cümlədən təhsildə baş verən dəyişikliklər insanda sosial istiqaməti formalaşdırmağa və bu baş verən dəyişikliklərə uyğun reaksiya verməyi tələb edir. Yeni pedaqoji-psixoloji yanaşmalar təlimin real həyatla sıx əlaqələndirlməsi, şagirdlərin meyil və maraqları əsasında qurulması, mənimsənilən bilik və bacarıqlarının qiymətləndirilməsi kimi mühüm məsələlər də köklü dəyişikliyə gətirib çıxardı. Kurikulumun nəzəri və tətbiqi məsələləri ilə bağlı dərsliklərdə, metodiki vəsaitlərdəki çatışmazlıqlar da yeni təlim metodunun mənimsənilməsində, sözsüz ki, müəyyən çətinliklər yaradır. Məsələn: V sinif Azərbaycan dili dərsliyində 4-cü, yəni “Tarixi-mədəni abidələr” bölməsində “Kiş Alban məbədi” mövzusuna 2 saat vaxt ayrılıb. 1saat – mətn və lüğət üzrə iş, 1saat da dil qaydası üzrə ismin hallarına ayrılıb. Doğrudur, aşağı siniflərdən isim haqqında şagirdlərin müəyyən dərəcədə ilkin məlumatları olsa da bu dərsin mənimsənilməsi üçün praktika göstərdi ki, ibtidai siniflərdən 5-ci sinfə keçən şagirdlərin bilik səviy yəsi o qədər də qənaətbəxş deyil. Belə olduqda bu kimi mövzuların mənimsənilməsində gözlənilən nəticələri almaq olmur. Ənənəvi metodda ismin hər bir halı üçün 1saat vaxt ayrılırdı. Təbii ki, yeni metodun bir çox üstünlükləri var, idrakı fəallığı artırmağa xidmət edir. Ancaq çox yaxşı olardı ki, 1dərs saatı ismin hallarının ümumi izahına verildiyi halda,1dərs saatı da yiyəlik ,yönlük ,təsirlik hallarında baş verən fonetik dəyişkənliyi və qeyri-müəyyən yiyəlik ,qeyri-müəyyən təsirlik hallarının mənimsənilməsinə ayrılsın. Belə olsa, VI sinifdə “İsim” mövzusunu keçəndə dərsin tam mənimsənilməsində şagirdlərin ciddi prolemləri olmayacaq. Bundan əlavə nitq hissələrindən düzəltmə isim, sifət, felləri əmələ gətirən şəkilçilər haqqın da ilkin məlumat verilmir. Ancaq Azərbaycan dili dərsliyində səh.107-108-də “Dil qaydaları üzrə təkrar” bölməsində sözdüzəldici şəkilçilər olan sözləri seçmək tapşırığı verilib. Səh.112-də “Konkret və mücərrəd” isimlər haqqında qayda verilib. Tapşırıqlar isə (səh.112) çalışma 13-14-də mücərrəd isimlərə leksik şəkilçi artırmaqla konkret isimlərin düzəldilməsi (və yaxud əksinə) tələb olunur. Fellərlə bağlı da kifayət qədər iradlar qeyd etmək olar. Fellərin şəxsə görə dəyişməsini şagirdlər o zaman məqsədəuyğun şəkildə mənimsəyə bilər ki, dərslikdə ismin mənsubiyyətə və şəxsə görə dəyişməsinə də yer verilmiş olardı.
VI sinif Azərbaycan dili dərsliyində səh.17-də düzəltmə isimlər haqqında qayda verilib ki, müxtəlif nitq hissələrinə leksik şəkilşilər artırmaqla düzəlir. Və bir neçə nümunə göstərilib. Səh.18-də çalışma №7-də deyilir ki, çərçivədə verilmiş sözləri müvafiq bəndlərə uyğun seçib yazın:
A) isimdən düzələn isimlər,
B) sifətdən düzələn isimlər,
C) feldən düzələn isimlər.
Məsələ burasındadır ki, şagirdlərin çoxu leksik şəkilçiləri bilmədikləri üçün tələb olunan tapşırığı yerinə yetirə bilmir. Təklifim budur ki ,səh.21-də ismin mənsubiyyətə görə dəyişməsi və səh.39-da ismin şəxsə görə dəyişməsi - xəbərlik şəkilçiləri cədvəldə necə göstərilibsə, isimdən, sifətdən, saydan, feldən isim düzəldən şəkilçilərin də göstərilməsi məqsədəuyğun olardı. Səh.88-də işarə əvəzlikləri haqqında məlumat verilir. Ancaq “elə, belə” əvəzliyinin nə zaman sifət, nə zaman zərf yerində işlənməsi izah edilmir. Bundan əlavə səh.84-85-də şəxs əvəzlikləri haqqında məlumat və tapşırıqlar verilir, ancaq isimlə şəxs əvəzliklərinin oxşar və fərqli cəhətləri göstərilmir. Bu kimi xüsusiyyətlər cədvəl şəklində yazılıb, onlara aid çalışmalar da verilsə məqsədəuyğun olar.
VI sinif ədəbiyyat dərsliyində səh.7-10-da Rəşid bəy Əfəndiyevin “Elm tükənməz xəzinədir” və “Şah Abbas və iki vəzir” mətnləri verilib. Hər mətndən sonra səh.8 və səh.10-11-də həmin mətnləri əhatə edən test sualları verilib. Yəni, indiyə qədər hansı oxu bacarıqlarına yiyələnməyi dəqiqləşdirmək üçün bu çox yaxşıdır. Ancaq dərslikdə bundan başqa heç bir mətnin və ya bölmənin sonunda testlərə yer verilməyib. Yaxşı olardı ki, bu kimi testlərə bölmələrin sonunda da yer verilsin. Dərsliklər nə qədər standartlara cavab versə, şagird nailiyyətləri də gözlənilən nəticələr səviyyəsində olar.

Gəncə şəhər 28 saylı tam orta məktəbin
Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi,
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,
yazıçı-publisist, təlimçi
Gülafət Bayramova
Salam,5-ci və 6-cı sinif Azərbaycan dili dərsliklərində "Dil qaydaları" ilə bağlı mövzularda qeyri-ardıcıllıq və sistemsizlik var. Qrammatika ilə bağlı bir çox lazımlı mövzular dərsliklərə daxil edilməyib.
Salam. Nə üçün Azərbaycan dili dərsliyinde 6- cı sinifdə mətnlər qısa şəkilde verilmir? məncə mətnlərə az yer ayırmaqla qrammatikaya daha çox yer ayırsanız daha məqsədəuyğun olar. Mətnde sözler çox çətindir qısa mətnlər və ya bədii şeirlər olsa daha yaxşı nəticə alınar Azərbaycan dilində uşağa ilk növbədə qrammatika mənimsədilməlidi, onu yararlı şəxsiyyet kimi yetişdirmək isə daha çox ədəbiyyat fənninin üzərinə düşür.
6-cı sinif Azərbaycan dili dərsliyində səh 88 çalışma 6 uşaqların qrammatikanı bilmədikləri halda etməli olacaqları tələb olunan çalışmalardan biridir dərslikde o şexs əvəzliyi ve işarə əvəzliyinin ferqini uşaqlara izah etmədiyi halda bu yönümlü çalışma verilmişdir bu heç cür doğru ve bunun kimi ne qeder çalışmalar da var ki, onlarla bağlı qrammatik qaydalar derslikdə verilməyib. Birdə mən xahiş edirəm ki, qrammatika sxemlər vasitəsilə verilərsə daha çox uşağın diqqətini cəlb edər və daha çox anlaşılmasına, dərk edilməsinə uşaq tərəfindən köməklik göstərər.
Biologiyadan yazılmış VI sinif dərsliyi ilə bağlı
müəyyən irad və təkliflər (davamı)
Dərslikdə bakteriyalar, bitkilər və heyvanlar haqqında müəyyən məlumat verildikdən sonra onların qidalanma formaları izah olunur. Amma göbələklərın quruluş və formaları haqqında məlumat verilmir.
Səh.102 mövzu 33-də isə bakteriya və göbələklərin qidalanması izah olunur.
Təklif: yaxşı olardı ki, bakteriya, bitki və heyvanlar haqqında ümumi məlumat verilməklə yanaşı göbələklər haqqında da müəyyən məlumat olardı. Yəni onların quruluşu, formaları, təbiətdə yayılması və s. izah edilərdi. Çünki göbələklər haqqında məlumatı olmayan şagird birbaşa onun qidalanması ilə tanış olur. Zənnimcə bu şagirdlərdə göbələklərlə bağlı tamamlanmamış məlumatın formalaşmasına səbəb olar.
Səh.110. 6-cı fəsil. Orqanizmlərdə maddələrin daşınması, ifrazat. Çoxalma və inkişaf.
Qeyd olunan fəsildə heyvanlarda daşıyıcı sistem haqqında müəyyən məlumat verilib, amma bitkilərdə bu məlumatı suyun buxarlanması izah edilməklə kifayətlənib. Zənnimcə bitkilərdə üzvi və qeyri-üzvi maddələrin daşınması haqqında məlumatın təhlilinə yer verilməli idi. Düzdür 2-ci fəsildə toxumlar haqqında kiçik məlumat verilib. Amma ifrazat, çoxalma və inkişaf həm bitki, həm də heyvanlarda izah olunursa, maddələrin daşınması heyvanlarda nisbətən geniş, bitkilərdə isə dediyim şəkildə izah olunmursa bu müəyyən boşluğun yaranmasına səbəb olur.
Açar sözlər
Hava qidalanması
Karbon qazı
Avtotrof qidalanma
Fotosintez
Səh. 98. Nə öyrəndiniz?
Ağızcıqdan əsas toxumanın hüceyrələrinə ___ daxil olur. İşığın iştirakı ilə xloroplastlarda ___ prosesi baş verir. Belə qidalanma ___ adlanır.


Öyrəndiklərinizi yoxlayın
1. Mətndə səhvləri müəyyən edin:
İşıqda yarpağın xloroplastlarında qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddələrin hazırlanması prosesi fotosintez adlanır. Fotosintezin getməsi üçün aşağıdakı şərtlər olmalıdır: su və oksigen, yaşıl yarpaqlar və günəş işığı. Fotosintez nəticəsində qeyri-üzvi maddə əmələ gəlir. Fotosintezin əlavə məhsulu karbon qazı və sudur.
2. Buraxılmış sözləri əlavə edin:
• Ağızcıqdan yarpağa ___ daxil olur.
• Kök sistemindən ___ daxil olur.
• Günəş işığı ___ yerləşən yaşıl xloroplastlara düşür.
• Xloroplastlarda ___ əmələ gəlir.
• Yarpaqlardan ətraf mühitə ___ xaric olur.
Göründüyü kimi şagirdlərdə mənimsəmə keyfiyyətini yoxlamaq üçün tələb olunanlar çox səthi verilmişdir. Əvvəlki təhlildə qeyd etdiyimiz kimi müasir təlimə qoyulan tələblər, yanaşma üsulları nisbətən fərqlidir. Müasir təlimdə idrak və təfəkkürün inkişafı üçün fəal təlim üsullarından istifadə edilir. Bu üsullarda da tədris prosesi elə təşkil olunmalıdır ki,o, idrak fəallığı, təbii öyrənmə fəaliyyəti doğursun, şagirdə “ilk kəşf” sevinci keçirməyə imkan versin, onda yeni biliklərə yiyələnmək həvəsi yaratsın. Müasir dövrdə təhsil alan VI sinif şagirdinin tələbləri daha böyükdür. Yuxarıda verilən şəkildə yoxlama aparmaq şagirdlərdə məntiqi təfəkkürün inkişafında demək olar ki, rolu olmaz. Təlim öyrədici və inkişaf etdirici olmalıdır. Əgər ümumiləşdirmə aparsaq demək olar ki, dərslik VI sinif şagirdlərinin tələbləri səviyyəsində yazılmayıb. Qeyd edilən yanaşma ilə dərslik yazmaq 2 və ya 3-cü siniflər üçün müəyyən dərəcədə effektli olardı.
Lənkəran Düvlət Universiteti.
Dosent. Məmmədhüseyn Babəli oğlu Hüseynov.
Salam.Əvvəlcə bu portalın yaranmasında əməyi olanlara təsəkkür edirəm.
VI sinif Azərbaycan dili dərsliyi ilə bağlı bir çox problemlər var.Bu dərslik şagirdin dünyagörüşünün formalaşması baxımından yaxşı hazırlanmışdır.Amma bu zaman belə bir sual meydana çıxır :Şəxsiyyət hazırlamaq yalnız Azərbaycan dili fənninin üzərinəmi düşür?Bütün elmlər,mövzular bu kitabda birləşir.Azərbaycan dilinin qrammatikası o qədər məhdudlaşdırılıb ki,bəzən Azərbaycan dili dərsi olduğunu unuduruq.Tarix,coğrafiya,riyaziyyatla inteqrasiya olmalıdır,doğrudur,amma bu qeder qəliz mətnlərin verilməsi vacibdirmi?Məsələn,səhifə 42 ,tapşırıq 4-ə diqqət yetirək.Bill Qeyts və Microsoft haqqında məlumat topla.Bu arasdirma digər fənlərdə də aparıla bilər.Və buna oxşar bir cox tapşırıqlar.
Bayramova Gülafət, Administrator,

Kurikulum əsasında yazılmış müasir dərsliklər haqqında fikir yürüdərkən “ənənəvi dərsliklərdə belə idi, mövcud dərslikdə başqa cür” iradı əsassızdır. Qeydlərdə olan bir çox yanlışlıqlar da bu yanaşmadan irəli gəlir.
1. Gülafət xanim yazır ki, ənənəvi metodda ismin hər bir halı üçün 1saat vaxt ayrılırdı. İndiki dərslikdə isə ismin halları mövzusuna cəmi 1 saat vaxt ayrılıb. Ancaq çox yaxşı olardı ki, 1dərs saatı ismin hallarının ümumi izahına verildiyi halda, 1dərs saatı da yiyəlik ,yönlük ,təsirlik hallarında baş verən fonetik dəyişkənliyi və qeyri-müəyyən yiyəlik ,qeyri-müəyyən təsirlik hallarının mənimsənilməsinə ayrılsın.
Cavab: Əvvəla, ənənəvi yanaşmadan fərqli olaraq, Kurikulumda standartlar sinifdən-sinfə yüksələn inkişaf xətti üzrə təqdim olunur. Əgər əvvəllər “İsim” bəhsi 6-cı sinifdə öyrədilirdisə və həmin sinifdə bu mövzuya nöqtə qoyulurdusa, indi həmin mövzu ilə bağlı qaydalar sadədən mürəkkəbə doğru 5-ci, 6-cı, 7-ci və i.a. siniflərdə təqdim oluna bilər. Bu prinsipə uyğun olaraq 5-ci sinifdə biz ismin halları haqqında ümumi anlayışları təqdim etmişik. 6-cı sinifdə isə bu anlayışlar genişləndirilir və dərinləşdirilir, bu mövzuya 1 saat deyil, 4 saat ayrılır:
1 saat – Qeyri-müəyyənlik bildirən yiyəlik hal
1 saat - Qeyri-müəyyənlik bildirən təsirlik hal
1 saat – Söz kökündə saitin düşməsi
1 saat – Yönlük və çıxışlıq hallarında olan sözlərin tələffüzü.
2. Daha sonra qeyddə deyilir: “nitq hissələrindən düzəltmə isim, sifət, felləri əmələ gətirən şəkilçilər haqqında ilkin məlumat verilmir. Ancaq Azərbaycan dili dərsliyində səh.107-108-də “Dil qaydaları üzrə təkrar” bölməsində sözdüzəldici şəkilçilər olan sözləri seçmək tapşırığı verilib”.
Burada da müəlliflərin yanaşması fərqlidir. Məqsəd heç də, əvvəllər olduğu kimi, onlarla şəkilçini sadalayıb onları şagirdlərə əzbərlətmək deyil. Dərslikdə leksik və qrammatik şəkilçilərin fərqi, sözün başlanğıc forması, düzəltmə sözlər, bir sözlə, söz yaradıcılığı haqqında kifayət qədər məlumat verilir. Şagirdlər bu məlumatdan istifadə edərək sadə sözü düzəltmə sözdən fərqləndirməyi, düzəltmə sözdəki leksik şəkilçini müəyyən etməyi bacarmalıdır.
3. Digər bir qeyd: “Səh.112-də “Konkret və mücərrəd” isimlər haqqında qayda verilib. Tapşırıqlar isə (səh.112) çalışma 13-14-də mücərrəd isimlərə leksik şəkilçi artırmaqla konkret isimlərin düzəldilməsi (və yaxud əksinə) tələb olunur”.
Bu irad anlaşılmır. Leksik şəkilçinin köməyi ilə mücərrəd isimdən konkret isim (və əksinə) düzəltmək tapşırığı keçilən mövzuya tamamilə uyğundur və əvvəlki mövzu ilə (söz yaradıcılığı) inteqrasiya yaradır.
4. Başqa qeyd: “Fellərlə bağlı da kifayət qədər iradlar qeyd etmək olar. Fellərin şəxsə görə dəyişməsini şagirdlər o zaman məqsədəuyğun şəkildə mənimsəyə bilər ki, dərslikdə ismin mənsubiyyətə və şəxsə görə dəyişməsinə də yer verilmiş olardı”.
İsmin mənsubiyyətə görə dəyişməsi ilə felin şəxsə görə dəyişməsi arasında heç bir yaxınlıq yoxdur. Bunlar tamamilə fərqli qrammatik kateqoriyalardır. İsmin mənsubiyyətə və şəxsə görə dəyişməsi mövzusu 6-cı sinifdə tədris olunur.
5. “VI sinif Azərbaycan dili dərsliyində səh.17-də düzəltmə isimlər haqqında qayda verilib ki, müxtəlif nitq hissələrinə leksik şəkilşilər artırmaqla düzəlir. Və bir neçə nümunə göstərilib. Səh.18-də çalışma №7-də deyilir ki, çərçivədə verilmiş sözləri müvafiq bəndlərə uyğun seçib yazın:
A) isimdən düzələn isimlər,
B) sifətdən düzələn isimlər,
C) feldən düzələn isimlər.
Məsələ burasındadır ki, şagirdlərin çoxu leksik şəkilçiləri bilmədikləri üçün tələb olunan tapşırığı yerinə yetirə bilmir. Təklifim budur ki ,səh.21-də ismin mənsubiyyətə görə dəyişməsi və səh.39-da ismin şəxsə görə dəyişməsi - xəbərlik şəkilçiləri cədvəldə necə göstərilibsə, isimdən, sifətdən, saydan, feldən isim düzəldən şəkilçilərin də göstərilməsi məqsədəuyğun olardı”.
Yenə də müəllimə dərslikdə leksik şəkilçilərin sadalanmasını istəyir. Bizim isə məqsədimiz bu deyil. Məqsəd sözü kök və şəkilçiyə ayırmaq, düzəltmə sözün və onun kökünün hansı nitq hissəsinə aid olduğunu müəyyən etməkdir. Leksik şəkilçiləri əzbərləməklə bu bacarığa yiyələnmək mümkün deyil (heç lazım da deyil).
Yashar Seyidli

Respublikanın ümumtəhsil məktəblərinin 6-cı sinifləri üçün 2013-cü ildə nəşr olunmuş “Biologiya” fənni üzrə dərslik komplektində verilmiş birinci yarımillik materiallara dair Lənkəran Dövlət Universiteti Kimya və biologiya kafedrasının müdiri, dos.M.B.Hüseynov tərəfindən verilmiş iradlara müəllifin münasibəti



1. Səh.12. Öyrəndiklərinizi yoxlayın. Hecalardan istifadə etməklə söz düzəltməyi şagirdlər I sinifdə öyrənirlər. Qeyd olunan üsuldan istifadə VI sinif şagirdində məntiqi təfəkkürün inkişafında rolu çox zəif olar və ya heç olmaz.

Cavab: Müasir pedaqogikada eyni məzmunlu tapşırığın müxtəlif təqdim etmə formalarından istifadə edilir. Bu tapşırıqda məqsəd Azərbaycanda rast gəlinən bəzi heyvanların adlarının bir daha yada salmaq və onların adlarını yaddaşda möhkəmləndirməkdir. Tapşırıqda məqsəd heç də şagirdlərdə hecalardan söz düzəltmək bacarıqlarını formalaşdırılması deyil. Rəyçi forma ilə məzmunu eyniləşdirmişdir.
Aydınlıq üçün qeyd edək ki, bu tapşırığı müxtəlif formalarda təqdim etmək olardı. Məsələn, “Verilən heyvanlardan hansıları Respublikamızın təbiətinə xasdır?”, yaxud, “Verilən heyvan adlarından Respublikamızın təbiətinə xas olanların altından xətt çəkin”. Sonuncu halda, rəyçinin məntiqi ilə şagirdlərdə həndəsi bacarıqlar formalaşacaqdı. Bu isə yalnız tapşırığın forması ilə əlaqədardır.

2. Demək olar ki, bütün mövzuların sonunda mövzuda əldə edilən yeni məlumatları ümumiləşdirməyə xidmət edən “Nə öyrəndiniz “ bölməsində açar sözlər və tamamlanmamış cümlələr verilib, açar sözlər
əsasında cümlələrin tamamlanması tələbi qoyulur. Amma verilən açar sözlər, cümlədə buraxılan sözlərlə həm sayına, həm də yerləşdirmə ardıcıllığına görə tam uyğun gəlir, şagird heç bir əziyyət çəkmədən, cümlələri tamamlaya bilər.

Cavab: Şagirdlərin hər hansı bir mövzuda tədris olunan məzmunu yadda saxlamaq məqsədi ilə mövzuların sonunda xülasə verilməlidir. Bu xülasə həm də sonradan mövzuları yada salmaq və əsas anlayışların mənasını xatırlamaq üçün çox əhəmiyyətlidir. Metodoloji blokun tapşırıqlar şəklində verilməsi isə müəllif yaradıcılığının məhsuludur. Bu, dərsin refleksiya hissəsini reallaşdırmaq üçün müəllimə yardım edir. Bu, dərsliyin 8-ci səhifəsində və metodiki vəsaitdə ətraflı şərh edilmişdir. İştirak etdiyimiz sınaq dərslərində bu blokun çox böyük əhəmiyyət kəsb etdiyinə bir daha əmin olduq.

3. Səh. 10. Fəaliyyət 1.
Yazılıb: Şəkillərdən və ya digər mənbələrdən istifadə etməklə plan üzrə Azərbaycan təbiətilə bağlı esse yazın: ...
Bu söz gündəlik dilimizdə geniş işlənmir, dərsliklə müstəqil işləyən şagird “esse” nədir bilməyəcək. Müəllim essenin izahına da müəyyən vaxt itirəcək.

Cavab: Rəyçinin digər fənlərlə əlaqəsi olmadığından “esse” sözündən ehtiyatlanması təbiidir. Lakin, xatırlatmaq istərdik ki, şagirdlər 4-cü sinif “Azərbaycan dili” və 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərslərində esse yazmaq tapşırıqları ilə çox rastlaşmışlar. Bax: 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərsliyi, səhifələr: 51, 59, 67, 78, 112, 120, 152. Şagirdlərin esse yazmaq bacarıqları 5-ci sinifin ədəbiyyatdan məzmun standartlarında çox geniş əks olunmuşdur. Essenin yazılma texnologiyası isə 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərsliyi və “Müəllim üçün metodik vəsait”də geniş şərh edilmişdir.
Bax: 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərsliyi və müəllim üçün metodik vəsait, səh: 94.

4. Səh. 17. Canlı orqanizmlərin əsas xüsusiyyətləri.
Yazılıb: Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir.

Yazılmalıdır: Orqanizmlər əmələ gəlir, yaşayır, qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri yaranır. “Əmələ gəlir” sözünə sinonim və ya ümumi mənanı özündə saxlayan digər sözlərdən də istifadə etmək olar. Məsələn-“doğulur”, “yaranır” və s. Belə ki, orqanizmlərin yaranması və yaşamasını qeyd etmədən- “Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir” işlətmək məqsədəuyğun deyil.

Cavab:Orqanizmlərin heç də hamısı doğulmur. Məsələn, ibtidai heyvanlar və ya ağaclar üçün “doğulma” sözünü işlətmək düzgün deyil.
Bizim yazdığımız “Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir”-cümləsi daha məqsədəuyğundur. Əgər orqanizm varsa, demək o canlıdır, yaşayır.

5. səh. 19. Yazılıb: K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz
isə hansı növə mənsub olduğunu bildirir.
Bu fikir müəllimə təbii ki, aydın olacaq. Amma şagird müəyyən qədər çətinlik çəkə bilər. Çünki cümləni oxuyan kimi şagirdin diqqətini Latın dilində yazılmış növ adından çox Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş “ev iti” cəlb edəcək. Məlumdur ki, Latın dilində “Canis familaris” – birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz isə hansı növə məxsus olduğunu bildirir. “ev iti”ndə isə birin söz növü, ikinci söz isə cinsi göstərir. Şagirdə daha aydın olsun deyə yazılması məqsədə uyğun olardı:
“K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan latınca “Canis” – cinsi, “familaris” isə növü bildirir”.

Cavab:Burada aydın şəkildə yazılıb: “K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz isə hansı növə mənsub olduğunu bildirir.” Burada aydınlaşdırıcı ifadə “latın adı” olduğundan şagird söhbətin hansı addan getməsini asan müəyyən edə bilər.

6.Səh. 20
Yazılıb: Oxşar növlər cinslərdə birləşdirilib. Yazılması məqsədəuyğun olardı: “Oxşar fərdlər növlərdə, növlər isə cinslərdə birləşdirilir”.
Cavab: Burada söhbət fərd səviyyəsindən deyil, növ səviyyəsindən gedir.

7. Səh.30
Səhifə 32-də bakteriyaların quruluşu izah edilərkən orada onların membranının xarici hissəsində qalın və möhkəm hüceyrə divarı olduğu qeyd olunub. Səhifə 30-da hüceyrənin ümumi quruluşu izah olunduğu üçün bitki və göbələk hüceyrəsində qılafın olduğu qeyd edilməklə yanaşı bakteriya hüceyrəsində də qılafın olmasının qeyd olunması məqsədə uyğun olardı. Deməli, səhifə 30-da yazılmalıdır: Bakteriya, göbələk və bitki hüceyrəsinin qılafının xarici hissəsi qalın hüceyrə divarını əmələ gətirmişdir.

Cavab: Prokariotlar barədə məlumatların verilməsi səh. 32-də başlayır. Şagirdlərə tanış olmayan canlıların quruluşu barədə məlumatın əvvəlcədən Səh.30-da verilməsi məqsədəuyğun deyil.

8. Səh.27
Yazılıb: Bilirsinizmi? Yer üzərində yaşayan bütün canlılar (viruslar istisna olmaqla) hüceyrələrdən təşkil olunub. Yazılması məqsədəuyğun olardı: Viruslar istisna olmaqla yer üzərində yaşayan bütün canlılar hüceyrələrdən təşkil olunub.
Cavab: Cümlə hər iki formada yazıla bilər.

9. Səh. 31.
Vakuol. Bitki və göbələk hüceyrələrinin (xüsusən yaşlı hüceyrələrin) sitoplazmasında içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol (lat. “vakuus” – boş) adlandırılan boşluqlar olur.
İzahat: Əgər yazılıbsa, “içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol”, onda “boşluqlar” olur ifadəsini işlətmək zənnimcə, lazım deyil.
Yazılmalıdır: Vakuol. Bitki və göbələk hüceyrələrinin (xüsusən yaşlı hüceyrələrin) sitoplazmasında içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol (lat. “vakuus” – boş) adlandırılan qovuqlar olur.

Cavab: “Qovuq” sözü başqa mənanı verir. “Vakuus” termininin azərbaycanca mənası “boşluq” deməkdir. Zənnimcə bu termin “qovuq” sözündən çox “boşluq” mənasinda işlədilsə şagirdlər üçün daha anlamlı olar. “Vakuus” termini tək biologiyada deyıl həmdə fizikada da şagirdlərə məlumdur.

• Биологические термины. Значение слова "вакуоль"
licey.net/bio/slovar/vacuolкопия
Биологические термины. ... ВАКУОЛЬ (от лат. vacuus — пустой) — полость в цитоплазме клеток, ограниченная однослойной мембраной и содержащая клеточный сок.

10.Səh. 42.Mexaniki toxuma.
Yazılıb: “Mexaniki toxuma. Gövdədə, yarpaq saplağında, yarpaq damarında yerləşir.”
İzahat: Mexaniki toxuma vegetativ orqanlardan ancaq gövdə və yarpaqda deyil, kökdə də olur. Əgər gövdədə mexaniki toxumanın yerləşmə yeri açıqlanmırsa, yarpaq saplağında, yarpaq damarında mexaniki toxumanın olmasını qeyd etməyə ehtiyac yoxdur. Ona görədə,
Yazılmalıdır: ” Mexaniki toxuma. Gövdədə, kökdə və yarpaqda yerləşir.”

Cavab: Dərslikdə mövzunun qısaldılması zamanı “və s.” ifadəsi də ixtisar olunmuşdur. Bununla yanaşı gövdədə mexaniki toxumanın yerləşmə yeri sonrakı paraqrafda açıqlanır.

11. Səh. 56. Gövdənin daxili quruluşu.
...Verilən izahatda kambi qatının konkret yerləşmə yeri hiss olunmur. “Qabığın oduncağa söykənən daxili qatı floema adlanır, burada kambi qatının qabıqla oduncaq arasında yerləşməsi görünmür”. Ona görə də:
Yazılmalıdır: Qabıq. Cavan və yaşıl zoğlarda qabığın xarici qatını dəricik təşkil edir. Qışlayan gövdələrdə dəricik digər örtük toxuması olan mantarla əvəz olunur. Mantar işığı özündən buraxmadığından onun altındakı qat yaşıllığını itirir. Qabığın kambi ilə sərhədində yerləşən daxili qatı floema adlanır. Gövdədə floema qatının içərisində floema boruları deyilən ələyəbənzər borular və floema lifləri olur. Qabıqla oduncaq arasında kambi qatı yerləşir.
Kambi – gövdənin eninə böyüməsinin təmin edir...

Cavab: Kambi qatının yerləşmə yeri şəkillərdə öz əksini tapmışdır. Buna baxmayaraq gələcək nəşrlərdə həmin cümləni əlavə etmək olar.

12. Səh.70. Bilirsinizmi?
Yazılıb: Şehçiçəyinin yarpaqlarının üzərində yapışqanlı damcılar olan qırmızımtıl tükcüklər vardır. Həşərat parıldayan damcı üzərinə qonan zaman yarpağın ucu qatlanaraq həşəratı udur...Yazılmalıdır: Şehçiçəyinin yarpaqlarının üzərində yapışqanlı damcılar olan qırmızımtıl tükcüklər vardır. Həşərat parıldayan damcı üzərinə qonan zaman tükcüklər əyilir, yapışqanlı damcılara yapışmış bədən hissələri tədricən sorulur.

Cavab: Həşərattutan şehçiçəyi bitkisində həşəratı cəlb edən şeh damcısına bənzər şirə olur. Həmin damcının tərkibində həşəratı iflic edən konin alkoloidi və həzm fermentləri olur. Tükcüyə yapışan həşərat tutulduqdan sonra yarpağın kənarları qatlanır və onu tam əhatə edir. Həşərat yarpaqda bir neçə gün müddətində həzm edilir.
Dərslikdə bu mövzunu tam izah etməyə sahə çatmadığı üçün biz onu ixtisar edərək yalnız iki cümlə ilə (son nəticəni göstərməklə) kifayətlənmişik.

13.Səh.79. Toxumun quruluşu.
Yazılıb: Toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir.
İzahat: İkiləpəli və birləpəli bitkilərin toxumlarının fərqli quruluşa malik olmasını öyrənəcək şagirddə toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir fikri müəyyən qədər çaşqınlıq yaradacaq. Həmin səhifədə lobya toxumunun quruluşu hissələri göstərilməklə yazıldığını görən şagird bu hissələr arasında endospermin olmadığını görəcək. Onda qeyd etdiyimiz kimi, toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir fikrini toxumun quruluşunu izah edərkən ilkin fikir kimi qeyd etmək şagirdi yanlış istiqamətə yönəldmiş olar.

Cavab:Burada toxumun ümumi quruluşu barədə məlumat verilir. Bəli, toxum qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir. Amma bu quruluşdan kənara çıxma da istisna deyil. Necə ki, ikiləpəli bağayarpağında bəzi əlamətlər birləpəlilərdə olduğu kimidir.

14. Səh.80. Birləpəli və ikiləpəli bitkilər.
Yazılıb: İkiləpəli bitkilər. Bunların toxumunda ehtiyat qida maddələri toxumun rüşeymində toplanır. Lobya, noxud kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyat qida maddələri rüşeymin ləpə yarpaqlarında, yabanı ağ turp və quşəppəyi bitkilərində isə tumurcuqdan savayı, rüşeymin hər yerində toplanır.

İzahat: Rüşeymin hissələrini öyrənən şagirddə yazılanları oxuduqdan sonra belə təsəvvür yarana bilər i, ikiləpəli bitki toxumlarında ehtiyat qida maddələri rüşeymin bütün hissələrində toplanır. Bildiyimiz kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyat qida maddələri əsasən ləpə yarpaqlarında bəzi bitkilərdə isə (quşəppəyi) rüşeym hissələri – kökcük, gövdəcik və ləpə yarpaqlarında toplanır.

Cavab: Burada sizin dediyinizdən yenə “rüşeym” anlayışı diqqət mərkəzində olur. Bəs lobyada ehtiyat qida maddələrinin ləpə yarpaqlarında və ya quşəppəyidə kökcük, gövdəcik və ləpə yarpaqlarında toplanması elə rüşeymdə toplanma deyilmi? Düzdür, biz yaxşı olardı ki, cümləni “İkiləpəli bitkilərin toxumunda ehtiyat qida maddələri əsasən toxumun rüşeyminin müxtəlif hissələrində toplana bilir” - kimi yazardıq.

15. Yazılıb: Lobya, noxud kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyat qida maddələri rüşeymin ləpə yarpaqlarında, yabanı ağ turp və quşəppəyi bitkilərində isə tumurcuqdan savayı, rüşeymin hər yerində toplanır”.
Burada quşəppəyi bitkisi toxumunda rüşeym hissələrində rüşeym tumurcuğunun olması anlamına gəlinir, amma bildiyimiz kimi quşəppəyi toxumu rüşeymində iki ləpə yarpağı, rüşeym kökcüyü və rüşeym gövdəciyi var, rüşeym tumurcuğu yoxdur.
Cavab: Orta məktəb dərsliyində quşəppəyi haqqında məlumatlar səthidir. Əslində isə hər bir toxumun rüşeymində tumurcuq olur. Əsas gövdənin inkişafı üçün rüşeym tumurcuğunun olması labüddür.


17. Həmin səhifədə yenə yazılıb: Qaymaqçiçəyi və üçrəng bənövşə bitkilərində qida maddələri rüşeymdən başqa, həm də endospermdə toplanır.
Göründüyü kimi qeyd edilən bitkilərdə ehtiyyat qida maddələrinin həm rüşeym hissələrində, həm də endospermdə toplandığı fikri formalaşır. Bu yanlışdır.
Yekun nəticə: Toxumun quruluşu mövzusu yenidən işlənməlidir.

Cavab: Ikiləpəlilərin əksəriyyətində toxumun yetişmə dövründə ehtiyat qida maddələri rüşeym tərəfindən sorulur. Bu səbəbdən onların rüşeymində əksərən ehtiyat qida maddəsi olur . Bəzi ikiləpəlilərdə endosperm yalnız ilk mərhələdə yaranır və sonra itir. Məsələn, lobyada da toxumun inkişafının ilk mərhələsində endosperm olur, sonra rüşeym tərəfindən mənimsənilərək ləpə yarpaqlarında toplanır. İkiləpəlilərin bəzilərinin isə həm rüşeymində, həm endospermində ehtiyat qida maddələri ola bilir.
Kurikulum tətbiq olunan VI siniflərdə Coğrafiya dərsliyi haqqında rəy və təkliflərim
Məlumdur ki,dərslik fənnin tədrisi üçün ən vacib resurslardan biridir.VI sinif üçün nəşr olunan coğrafiya dərsliyinin iş dəftəri və atlası da özündə birləşdirməsini müsbət hal kimi qiymətləndirirəm.Dərslik elə tərtib olunub ki,artıq şagirdlərin əlavə iş dəftərinə və atlasa ehtiyacı az olur.Digər müsbət cəhət dərslikdəki mövzuların fəal dərsin mərhələlərinə uyğun şəkildə məntiqi ardıcıllıqla yığılması və mövzunun tapşırıqları ilə birlikdə Blum taksonomiyasında dərketmənin səviyyələrinə uyğun tərtib edilməsidir.Belə ki , verilmiş mətn Blum taksonomiyasında dərketmənin bilik, ”öyrəndiklərinizi tətbiq edin” tapşırığı-tətbiq, ”dərsdən sonra” tapşırığı-sintez və s. mərhələlərə uyğundur.
Kurikulum tətbiq olunan VI siniflərdə tədris aparan Coğrafiya müəllimi kimi bəzi iradlarımı da qeyd etmək istəyirəm.
1.Səh.10-Azərbaycan –mənim vətənimdir mövzusuna uyğun verilən “Azərbaycanın fiziki xəritəsi” düzgün miqyasda tərtib edilməmişdir. Bu xəritədə sərhədlər və sərhəd obyektlər də göstərilməsi məqsədə müvafiq olardı.
2.Səh.23-“Səyyahlar,turistlər,tədqiqatçılar” mövzusunda Avropadan Hindistana dəniz yolunun Vasko da Qama tərəfindən 1497-1499-cu illərdə açıldığı yazılmışdır.Hansı ki , bu əvvəlki VI sinif dərsliyində 1498-ci il,Wikipedia saytında isə 1497-ci il yazılmışdır.Bu da şagirdlərdə çaşqınlıq yaradır.Bundan sonrakı cümlələrdə isə 1492-ci ildə Xristofor Kolumbun xidmətlərindən yazılır.Bu da həm xronoloji,həm də məntiqi ardıcıllıq baxımından düzgün hesab edilməməlidir.Çünki,Hindistana dəniz yolunu Xristofor Kolumb axtarmış,tapmadığına görə Vasko da Qama onun axtarışına çıxmışdır.Bu baxımdan da məntiqi ardıcıllıq pozulmuşdur.Sonrakı cümlədə isə 1519-cu ildə Magellanın Hindistana dəniz yolu kəşf etdiyi yazılır.Hansı ki,bu dövrə qədər artıq Hindistana dəniz yolu tapılmışdır.
3. Səh.24-də Magellanın ekspedisiyası zamanı heyət üzvərinin sayı burada 256 nəfər,əvvəlki VI sinif dərsliyində 265 nəfər,wikipedia saytında isə 237 nəfər yazılır.Düşünürəm ki, statistikanı dəqiqləşdirmək lazımdır, çünki ,VII sinif şagirdləri ilə VI sinif şagirdləri arasında belə məsələlər əsassız mübahisələr yaradır.
4.Səh.24-də Səyahətlərə aid olan xəritə sxemin bir hissəsi verilməyib.
5.Səh.30-da “Müxtəlif xalqlar , irqlər, dinlər” mövzusunda Benəzir, Naomi, Ukubalanın şəkillərində başlarında yaylıq və papaq var.Tapşırıq isə belədir:Benəzirin, Naominin, Ukubalanın saç rəngini müəyyən edin.Şəkillərin düzgün verildiyini məqsədəuyğun hesab etmirəm.
6.Səh.38-də “Böyük şəhərlərin problemləri” mövzusunda yaxşı olardı ki,şəkildə göstərilən zibil qutularının adı azərbaycan dilində yazılsın.Bu həm də “Dövlət dili haqqında” qanunun tələbidir.Aydın məsələdir ki , bu qutular İEÖ-dədir.Amma ,hesab edirəm ki şəklin üzərində dəyişiklik aparmaq daha doğru olardı.
7.Kitabda verilən bəzi şəkillər anlaşılmaz,rəngsiz və effektsizdir.Məsələn:səh.39,səh.80,səh.81 və s.
8.Səh.45-də xəritə sxemdə varlı və kasıb ölkələr düzgün rənglənməmişdir.Belə ki , Azərbaycan- varlı,Küveyt,BƏƏ,Türkiyə kimi ölkələr kasıb ölkə kimi göstərilmişdir.Sxemin adı “Dünyanın varlı və ya kasıb ölkələri” deyil, “Dünyanın varlı və kasıb ölkələri” kimi verilməlidir.Həmin mövzuda səh.46-da verilən siyasi xəritədə kiçik ölkələr rəqəmlənmiş ,ancaq rəqəmlərin hansı ölkələri göstədiyi qeyd edilməmişdir.
9.Səh.50-də “Dünyanın siyasi xəritəsi” ”Dünyanın fiziki xəritəsi” kimi iki səhifədə verilsəydi daha aydın olardı.
10.Səh.87-də briz və musson küləklərinin sxemi düşünürəm ki,VI sinif üçün bir az mürəkkəbdir.Bundan əvvəlki dərsliklərdəki sxemlər daha anlaşıqlı idi.
11.Dərslikdə informasiya bolluğu daha çoxdur.Məsələn səh.68-də “Dağlar” mövzusunda dağların müxtəlif hündürlüklərdən götürülməsi artıq və lazımsız informasiyadır.


Təkliflərim
1) Mövzuların adları dərslikdə göstərilməməsi,sadəcə Mövzu 1,2,3 formasında yazılması daha uyğun olardı.Yalnız , mövzu adları müəllimin perspektiv planlaşdırılmasında göstərilsin.Çünki, motivasiya mərhələsində şagirddə dərsə maraq oyatmaq üçün bunun əlverişli istiqamət olduğunu hesab edirəm.
2) Dərsliklərin elektron variantının Flash proqramlarında yığılmasını, disklə birgə kitabların məktəblərə göndərilməsini təklif edirəm.
“Riyaziyyat 6” dərsliyi “Riyaziyyat 5” dərsliyindən nisbətən daha yaxşı yazılmışdır. Ancaq burada da coxlu nöqsanlar var. İstər mövzuların izahında, istərsə də tapşırıqların dəqiqliyində. Bunlardan əlavə tapşırıqların dərsliyin sonunda verilmiş doğru cavablarının əksəriyyəti adına əks olaraq səhv verilmişdir. Bu heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. Müəllim dərs zamanı hər hansı tapşırığı həll edir (və ya şagirdlər həll edir). Sonda isə şagirdlər maraq üçün dərsliyin sonunda verilmiş cavablara baxaraq müəlimin cavabının səhv olduğu qənaətinə gələ bilərlər. Axı hamıda belə bir inam var ki, dərslik səhv yazıla bilməz. Cavabların səhv verilməsi aşağıdakı hallara səbəb ola bilər:
1. Müəllim (və ya şagird) həmin tapşırığı yenidən həll etməli olur.
2. Əgər tapşırığın həlli çox vaxt aparırsa bu əlavə vaxt itkisinə gətirir.
Ona görə də dərslik yazılarkən və ekspertlər tərəfindən yoxlanılarkən bu hallar aradan qaldırılmalı idi. Bunlara müəlliflərin münasibətini bilmək mənim üçün eləcə də digər müəllimlər üçün maraqlı olardı.
Coğrafiya-6
Atmosfer bölməsinin sonundakı praktiki tapşırıqları çox bəyəndim.
Salam. 6-cı sinif yeni coğrafiya dərsliyi üçün Azərbaycanın bütün coğrafiya ictimaiyyətini təbrik edirəm. Çətini ilk yeni dərsliyi yazmaq idi. Bundan sonra bu sistemlə yazanlar çox olacaq. Amma siz ilki yarada bildiniz. Yeni çap olunmuş iş dəftərləri üçün də təşəkkürlər. Dərsin əyaniliyini artırır. Coğrafiya dərsliyinin üstünlüyü mövzuların dərs prosesində onu mənimsəyə bilməsidir. Yeni tipli test kitabçasını da gözləyirik...
Kərimov Arzunun fikrini dəstəkləyib, təşəkkürlərinə və təkliflərinə qoşuluram.
Arzu müəllim Sağ olun. Dəyərləndirdiyiniz üçün təşəkkür edirik. Yeni test kitabçası da hazır vəziyyətə yaxındır. İstərdik ki, müəllimlərimiz coğrafiya fənninin məzmununda edilən köklü dəyişikliyi dərslikdə gedən bəzi texniki qüsurlara qurban verməsinlər. Texniki qüsurlar gələn nəşrdə aradan qaldırılacaqdır. Nərminə Seyfullayeva.
Xəyalə xanım ilk növbədə təşəkkürlər!!!!
Sizin dərslikdə qüsur hesab etdiyiniz bəzi fikirlərinizə münasibət bildirməyi uyğun hesab edirəm.
1. Verilən xəritə şagirddə icmal yaratmaq üçün verilmişdir.Əslində bu 3d xəritəsidir.Vizual görünüş ilə müstəvi təsvir arasında keçid mövqeyi tutur. Burada biz fiziki xəritə verə bilməzdik çünki növbəti mövzuda dəqiq Azərbaycan xəritəsi verilmişdir.
2. Vasko da Qamanın 1497-ci ildə Hindistana dəniz yolunu açması rəqəmi ingilis ədəbiyyatından götürülmüşdür. Kəşf tarixi bir rəqəmlə ifadə olunmalıdır. Əgər biz əvvəllər 1497-1499 yazırdıqsa bu səhv idi. Çünki kəşf ani hadisədir. Birdən baş verir. Digər məsələ....F.Magellanın Hindistana qərbdən dəniz yolunu aşması həqiqətən belədir. Bunun üçün Avropanın tarixini bilmək lazımdır. İspaniya və Portuqaliya arasındakı razılaşmaya görə ispanların şərqə tərəf üzmək ixtiyarı yox idi. Məhz ona görə ispanlar Hindistana qərbdən yol axtarırdılar. Həm də qızıl üçün deyil o vaxtlar Avropanı bürüyən vəba, taun və s. epidemiyalara görə -baharat-dərman-ədviyyat üçün. Xəyalə xanım bizim yanaşmamız tamamilə doğrudur.
3. Magellanın səfərində iştirak edənlərin sayı 237-280 nəfər olub və bunun heç bir önəmi yoxdur. Bunu xüsusən Siz gözəl bilirsiniz.
4. İradınız doğrudur. Kompyuter variantında xəritə-sxem tam doğrudur. Necə ki dərsliyin rus dilli variantında şəkil tamdır.
5. Benazir və Naominin şəkillərini dəyişmək təklifini qəbul edirik. Amma hər halda uşaqların qaşları var Qaş və saçların rəngi eynidir.
6. Qutuların üzərindəki yazılar ingilis dilindədir. Belə qutular Bakıda da çoxdur. Dil haqqında qanuna əməl etmək borcumuzdur. Amma həm də fənnlərarası inteqrasiyanı unutmaq da olmaz.
7. Texniki qüsurdur. Dərsliyin çapına ayrılan vəsait nə qədər çox olacaqsa belə qüsurlar azalacaq.
8. Xəritənin dəyişməsinə aid iradı qəbul edirik. Bu qüsur mənbədə belə verilib. Seçim düzgün olmayıb.
9. Dərsliyin formatı və səhifələrin sayı istədiyimiz kimi olsaydı Sizə necə gözəl sürprizlərimiz vardı. Təəssüf edirik. Əslində Siyasi xəritə ilə şagirdlər yuxarı sinflərdə daha çox işləyəcək. Sonrakı sinflərdə bu nəzərə alınar.
10. Əvvəlki dərsliklərlə müqayisə etmənizi istəməzdik. Yəqin ki, əvvəlki dərslikdəki təsvir qoyulsa idi onu səhv kimi qəbul edərdiniz. Amma hər halda fikrinizlə razılaşmaq olar. Variantlar çoxdur və dəyişmək mümkündür.
11. Fikrimizcə şagirdlər etalon anlayışından xəbərdar olmalıdırlar. Ona görə də müxtəlif ölkələrdə fərqli ölçülər haqqında məlumat almalıdırlar.
Təşəkkür edirik. Nərminə Seyfullayeva
Salam, Bayramov Paşa. Riyaziyyat -6 dərsliyinə rəyinizi bildirdiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Dərslikdə müəyyən nöqsanlar mövcuddur. Bu nöqsanlar əsasən tapşırıqların kitabın arxasında verilən cavablarında təzahür edir. Səhvlərin əksəriyyəti cavabların yığılması zamanı baş vermişdir. Bu bir qədər bizim dərslik müəllifi kimi ilk işimiz olmasından irəli gəlir. Bundan başqa dərsliyin yazılmasına verilən zamanın az olması da belə texniki nöqsanların baş verməsinin səbəblərindən olmuşdur (dərsliklərin yazılması ilə əlaqədar tenderin keçirilməsi haqqında elan keçən ilin aprel-may aylarına təsadüf edir). Amma nə olursa olsun, dərslikdə nöqsanın olması yol verilməzdir. Dərsliyin yazılmasında baş verən səhvlərə görə üzr istəyirik. Gələcək işlərimizdə belə halların aradan qaldırılmasına çalışacağıq.
Təşəkkür edirəm. Hörmətlə S.İsmayılova.
Salam,Nərminə xanım.Vaxt ayırıb fikir bildirdiyiniz üçün təşəkkür edirəm.Sizin fikirlərinizi canlı-canlı eşitmək mənimçün çox xoş hadisə idi.Bu xoşbəxtlik mənə qismət oldu.Buna görə sizə minnətdaram.
Amma siz aydınlıq gətirdiniz ,mən hamısını olmasa da əksəriyyətini qəbul etdim.Hələ də 3ölçülü xəritəni qəbul edə bilmirəm,çünki onlar elektron variantda daha gözəldir.
Atmosfer bölməsini çox bəyəndim,hazırda tədris edirəm,sonundakı praktik tapşırıqları xüsusilə.
Amma mən fikrimin əvvəlində qeyd etdim ki,yeni fənn kurimulumunun tətbiqi dərslikdə öz əksini çox gözəl tapıb
Zəhmət olmazsa,vaxtınız imkan verərsə bu sualımı cavablandırarsız.Atmosfer bölməsində havanın temperaturunun şaquli dəyişməsinə aid fikirlər əks etdirməyi lazım bilmədiniz?
Administrator,

Yaxşı olar ki, siniflər daxilində fənlərin təsnifatı olsun. Hər bir şəxs onu maraqlandıran fənn üzrə şərhləri tez tapa bilsin.
Salam Xeyale xanım. Hündürlüyə doğru temperatur dəyişməsi VII sinifin standartına aiddir. Biz onu versəydik qüsur kimi qiymətləndirilməli idi. Amma hiss etdinsə şəkil üzərində dağın ətək və zirvəsi arasında temperatur fərqini verməyə çalışmış və şagirddə təsəvvür yaratmağa nail olmuşuq. Veyisova Xəyalə,
Səhifələr: 1 2 3 Next
Forumlar » Monitorinq » 6-ci sinif