User Posts Seyidli Yaşar

Posts Of Seyidli Yaşar
until
Səhifələr: 1
6-ci sinif
Yashar Seyidli

Respublikanın ümumtəhsil məktəblərinin 6-cı sinifləri üçün 2013-cü ildə nəşr olunmuş “Biologiya” fənni üzrə dərslik komplektində verilmiş birinci yarımillik materiallara dair Lənkəran Dövlət Universiteti Kimya və biologiya kafedrasının müdiri, dos.M.B.Hüseynov tərəfindən verilmiş iradlara müəllifin münasibəti



1. Səh.12. Öyrəndiklərinizi yoxlayın. Hecalardan istifadə etməklə söz düzəltməyi şagirdlər I sinifdə öyrənirlər. Qeyd olunan üsuldan istifadə VI sinif şagirdində məntiqi təfəkkürün inkişafında rolu çox zəif olar və ya heç olmaz.

Cavab: Müasir pedaqogikada eyni məzmunlu tapşırığın müxtəlif təqdim etmə formalarından istifadə edilir. Bu tapşırıqda məqsəd Azərbaycanda rast gəlinən bəzi heyvanların adlarının bir daha yada salmaq və onların adlarını yaddaşda möhkəmləndirməkdir. Tapşırıqda məqsəd heç də şagirdlərdə hecalardan söz düzəltmək bacarıqlarını formalaşdırılması deyil. Rəyçi forma ilə məzmunu eyniləşdirmişdir.
Aydınlıq üçün qeyd edək ki, bu tapşırığı müxtəlif formalarda təqdim etmək olardı. Məsələn, “Verilən heyvanlardan hansıları Respublikamızın təbiətinə xasdır?”, yaxud, “Verilən heyvan adlarından Respublikamızın təbiətinə xas olanların altından xətt çəkin”. Sonuncu halda, rəyçinin məntiqi ilə şagirdlərdə həndəsi bacarıqlar formalaşacaqdı. Bu isə yalnız tapşırığın forması ilə əlaqədardır.

2. Demək olar ki, bütün mövzuların sonunda mövzuda əldə edilən yeni məlumatları ümumiləşdirməyə xidmət edən “Nə öyrəndiniz “ bölməsində açar sözlər və tamamlanmamış cümlələr verilib, açar sözlər
əsasında cümlələrin tamamlanması tələbi qoyulur. Amma verilən açar sözlər, cümlədə buraxılan sözlərlə həm sayına, həm də yerləşdirmə ardıcıllığına görə tam uyğun gəlir, şagird heç bir əziyyət çəkmədən, cümlələri tamamlaya bilər.

Cavab: Şagirdlərin hər hansı bir mövzuda tədris olunan məzmunu yadda saxlamaq məqsədi ilə mövzuların sonunda xülasə verilməlidir. Bu xülasə həm də sonradan mövzuları yada salmaq və əsas anlayışların mənasını xatırlamaq üçün çox əhəmiyyətlidir. Metodoloji blokun tapşırıqlar şəklində verilməsi isə müəllif yaradıcılığının məhsuludur. Bu, dərsin refleksiya hissəsini reallaşdırmaq üçün müəllimə yardım edir. Bu, dərsliyin 8-ci səhifəsində və metodiki vəsaitdə ətraflı şərh edilmişdir. İştirak etdiyimiz sınaq dərslərində bu blokun çox böyük əhəmiyyət kəsb etdiyinə bir daha əmin olduq.

3. Səh. 10. Fəaliyyət 1.
Yazılıb: Şəkillərdən və ya digər mənbələrdən istifadə etməklə plan üzrə Azərbaycan təbiətilə bağlı esse yazın: ...
Bu söz gündəlik dilimizdə geniş işlənmir, dərsliklə müstəqil işləyən şagird “esse” nədir bilməyəcək. Müəllim essenin izahına da müəyyən vaxt itirəcək.

Cavab: Rəyçinin digər fənlərlə əlaqəsi olmadığından “esse” sözündən ehtiyatlanması təbiidir. Lakin, xatırlatmaq istərdik ki, şagirdlər 4-cü sinif “Azərbaycan dili” və 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərslərində esse yazmaq tapşırıqları ilə çox rastlaşmışlar. Bax: 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərsliyi, səhifələr: 51, 59, 67, 78, 112, 120, 152. Şagirdlərin esse yazmaq bacarıqları 5-ci sinifin ədəbiyyatdan məzmun standartlarında çox geniş əks olunmuşdur. Essenin yazılma texnologiyası isə 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərsliyi və “Müəllim üçün metodik vəsait”də geniş şərh edilmişdir.
Bax: 5-ci sinif “Ədəbiyyat” dərsliyi və müəllim üçün metodik vəsait, səh: 94.

4. Səh. 17. Canlı orqanizmlərin əsas xüsusiyyətləri.
Yazılıb: Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir.

Yazılmalıdır: Orqanizmlər əmələ gəlir, yaşayır, qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri yaranır. “Əmələ gəlir” sözünə sinonim və ya ümumi mənanı özündə saxlayan digər sözlərdən də istifadə etmək olar. Məsələn-“doğulur”, “yaranır” və s. Belə ki, orqanizmlərin yaranması və yaşamasını qeyd etmədən- “Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir” işlətmək məqsədəuyğun deyil.

Cavab:Orqanizmlərin heç də hamısı doğulmur. Məsələn, ibtidai heyvanlar və ya ağaclar üçün “doğulma” sözünü işlətmək düzgün deyil.
Bizim yazdığımız “Orqanizmlər qocalır, ölür, əvəzinə yeniləri əmələ gəlir”-cümləsi daha məqsədəuyğundur. Əgər orqanizm varsa, demək o canlıdır, yaşayır.

5. səh. 19. Yazılıb: K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz
isə hansı növə mənsub olduğunu bildirir.
Bu fikir müəllimə təbii ki, aydın olacaq. Amma şagird müəyyən qədər çətinlik çəkə bilər. Çünki cümləni oxuyan kimi şagirdin diqqətini Latın dilində yazılmış növ adından çox Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş “ev iti” cəlb edəcək. Məlumdur ki, Latın dilində “Canis familaris” – birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz isə hansı növə məxsus olduğunu bildirir. “ev iti”ndə isə birin söz növü, ikinci söz isə cinsi göstərir. Şagirdə daha aydın olsun deyə yazılması məqsədə uyğun olardı:
“K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan latınca “Canis” – cinsi, “familaris” isə növü bildirir”.

Cavab:Burada aydın şəkildə yazılıb: “K.Linney hər bir növü – ikiqat latın adları ilə adlandırmışdır; məsələn, “Canis familaris” – ev itinin latınca adıdır. Bunlardan birinci söz orqanizmin hansı cinsə, ikinci söz isə hansı növə mənsub olduğunu bildirir.” Burada aydınlaşdırıcı ifadə “latın adı” olduğundan şagird söhbətin hansı addan getməsini asan müəyyən edə bilər.

6.Səh. 20
Yazılıb: Oxşar növlər cinslərdə birləşdirilib. Yazılması məqsədəuyğun olardı: “Oxşar fərdlər növlərdə, növlər isə cinslərdə birləşdirilir”.
Cavab: Burada söhbət fərd səviyyəsindən deyil, növ səviyyəsindən gedir.

7. Səh.30
Səhifə 32-də bakteriyaların quruluşu izah edilərkən orada onların membranının xarici hissəsində qalın və möhkəm hüceyrə divarı olduğu qeyd olunub. Səhifə 30-da hüceyrənin ümumi quruluşu izah olunduğu üçün bitki və göbələk hüceyrəsində qılafın olduğu qeyd edilməklə yanaşı bakteriya hüceyrəsində də qılafın olmasının qeyd olunması məqsədə uyğun olardı. Deməli, səhifə 30-da yazılmalıdır: Bakteriya, göbələk və bitki hüceyrəsinin qılafının xarici hissəsi qalın hüceyrə divarını əmələ gətirmişdir.

Cavab: Prokariotlar barədə məlumatların verilməsi səh. 32-də başlayır. Şagirdlərə tanış olmayan canlıların quruluşu barədə məlumatın əvvəlcədən Səh.30-da verilməsi məqsədəuyğun deyil.

8. Səh.27
Yazılıb: Bilirsinizmi? Yer üzərində yaşayan bütün canlılar (viruslar istisna olmaqla) hüceyrələrdən təşkil olunub. Yazılması məqsədəuyğun olardı: Viruslar istisna olmaqla yer üzərində yaşayan bütün canlılar hüceyrələrdən təşkil olunub.
Cavab: Cümlə hər iki formada yazıla bilər.

9. Səh. 31.
Vakuol. Bitki və göbələk hüceyrələrinin (xüsusən yaşlı hüceyrələrin) sitoplazmasında içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol (lat. “vakuus” – boş) adlandırılan boşluqlar olur.
İzahat: Əgər yazılıbsa, “içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol”, onda “boşluqlar” olur ifadəsini işlətmək zənnimcə, lazım deyil.
Yazılmalıdır: Vakuol. Bitki və göbələk hüceyrələrinin (xüsusən yaşlı hüceyrələrin) sitoplazmasında içərisi hüceyrə şirəsi ilə dolu vakuol (lat. “vakuus” – boş) adlandırılan qovuqlar olur.

Cavab: “Qovuq” sözü başqa mənanı verir. “Vakuus” termininin azərbaycanca mənası “boşluq” deməkdir. Zənnimcə bu termin “qovuq” sözündən çox “boşluq” mənasinda işlədilsə şagirdlər üçün daha anlamlı olar. “Vakuus” termini tək biologiyada deyıl həmdə fizikada da şagirdlərə məlumdur.

• Биологические термины. Значение слова "вакуоль"
licey.net/bio/slovar­/vacuolкопия
Биологические термины. ... ВАКУОЛЬ (от лат. vacuus — пустой) — полость в цитоплазме клеток, ограниченная однослойной мембраной и содержащая клеточный сок.

10.Səh. 42.Mexaniki toxuma.
Yazılıb: “Mexaniki toxuma. Gövdədə, yarpaq saplağında, yarpaq damarında yerləşir.”
İzahat: Mexaniki toxuma vegetativ orqanlardan ancaq gövdə və yarpaqda deyil, kökdə də olur. Əgər gövdədə mexaniki toxumanın yerləşmə yeri açıqlanmırsa, yarpaq saplağında, yarpaq damarında mexaniki toxumanın olmasını qeyd etməyə ehtiyac yoxdur. Ona görədə,
Yazılmalıdır: ” Mexaniki toxuma. Gövdədə, kökdə və yarpaqda yerləşir.”

Cavab: Dərslikdə mövzunun qısaldılması zamanı “və s.” ifadəsi də ixtisar olunmuşdur. Bununla yanaşı gövdədə mexaniki toxumanın yerləşmə yeri sonrakı paraqrafda açıqlanır.

11. Səh. 56. Gövdənin daxili quruluşu.
...Verilən izahatda kambi qatının konkret yerləşmə yeri hiss olunmur. “Qabığın oduncağa söykənən daxili qatı floema adlanır, burada kambi qatının qabıqla oduncaq arasında yerləşməsi görünmür”. Ona görə də:
Yazılmalıdır: Qabıq. Cavan və yaşıl zoğlarda qabığın xarici qatını dəricik təşkil edir. Qışlayan gövdələrdə dəricik digər örtük toxuması olan mantarla əvəz olunur. Mantar işığı özündən buraxmadığından onun altındakı qat yaşıllığını itirir. Qabığın kambi ilə sərhədində yerləşən daxili qatı floema adlanır. Gövdədə floema qatının içərisində floema boruları deyilən ələyəbənzər borular və floema lifləri olur. Qabıqla oduncaq arasında kambi qatı yerləşir.
Kambi – gövdənin eninə böyüməsinin təmin edir...

Cavab: Kambi qatının yerləşmə yeri şəkillərdə öz əksini tapmışdır. Buna baxmayaraq gələcək nəşrlərdə həmin cümləni əlavə etmək olar.

12. Səh.70. Bilirsinizmi?
Yazılıb: Şehçiçəyinin yarpaqlarının üzərində yapışqanlı damcılar olan qırmızımtıl tükcüklər vardır. Həşərat parıldayan damcı üzərinə qonan zaman yarpağın ucu qatlanaraq həşəratı udur...Yazılmalıdır: Şehçiçəyinin yarpaqlarının üzərində yapışqanlı damcılar olan qırmızımtıl tükcüklər vardır. Həşərat parıldayan damcı üzərinə qonan zaman tükcüklər əyilir, yapışqanlı damcılara yapışmış bədən hissələri tədricən sorulur.

Cavab: Həşərattutan şehçiçəyi bitkisində həşəratı cəlb edən şeh damcısına bənzər şirə olur. Həmin damcının tərkibində həşəratı iflic edən konin alkoloidi və həzm fermentləri olur. Tükcüyə yapışan həşərat tutulduqdan sonra yarpağın kənarları qatlanır və onu tam əhatə edir. Həşərat yarpaqda bir neçə gün müddətində həzm edilir.
Dərslikdə bu mövzunu tam izah etməyə sahə çatmadığı üçün biz onu ixtisar edərək yalnız iki cümlə ilə (son nəticəni göstərməklə) kifayətlənmişik.

13.Səh.79. Toxumun quruluşu.
Yazılıb: Toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir.
İzahat: İkiləpəli və birləpəli bitkilərin toxumlarının fərqli quruluşa malik olmasını öyrənəcək şagirddə toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir fikri müəyyən qədər çaşqınlıq yaradacaq. Həmin səhifədə lobya toxumunun quruluşu hissələri göstərilməklə yazıldığını görən şagird bu hissələr arasında endospermin olmadığını görəcək. Onda qeyd etdiyimiz kimi, toxum – qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir fikrini toxumun quruluşunu izah edərkən ilkin fikir kimi qeyd etmək şagirdi yanlış istiqamətə yönəldmiş olar.

Cavab:Burada toxumun ümumi quruluşu barədə məlumat verilir. Bəli, toxum qabıq, endosperm və rüşeymdən ibarətdir. Amma bu quruluşdan kənara çıxma da istisna deyil. Necə ki, ikiləpəli bağayarpağında bəzi əlamətlər birləpəlilərdə olduğu kimidir.

14. Səh.80. Birləpəli və ikiləpəli bitkilər.
Yazılıb: İkiləpəli bitkilər. Bunların toxumunda ehtiyat qida maddələri toxumun rüşeymində toplanır. Lobya, noxud kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyat qida maddələri rüşeymin ləpə yarpaqlarında, yabanı ağ turp və quşəppəyi bitkilərində isə tumurcuqdan savayı, rüşeymin hər yerində toplanır.

İzahat: Rüşeymin hissələrini öyrənən şagirddə yazılanları oxuduqdan sonra belə təsəvvür yarana bilər i, ikiləpəli bitki toxumlarında ehtiyat qida maddələri rüşeymin bütün hissələrində toplanır. Bildiyimiz kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyat qida maddələri əsasən ləpə yarpaqlarında bəzi bitkilərdə isə (quşəppəyi) rüşeym hissələri – kökcük, gövdəcik və ləpə yarpaqlarında toplanır.

Cavab: Burada sizin dediyinizdən yenə “rüşeym” anlayışı diqqət mərkəzində olur. Bəs lobyada ehtiyat qida maddələrinin ləpə yarpaqlarında və ya quşəppəyidə kökcük, gövdəcik və ləpə yarpaqlarında toplanması elə rüşeymdə toplanma deyilmi? Düzdür, biz yaxşı olardı ki, cümləni “İkiləpəli bitkilərin toxumunda ehtiyat qida maddələri əsasən toxumun rüşeyminin müxtəlif hissələrində toplana bilir” - kimi yazardıq.

15. Yazılıb: Lobya, noxud kimi ikiləpəli bitkilərin toxumlarında ehtiyat qida maddələri rüşeymin ləpə yarpaqlarında, yabanı ağ turp və quşəppəyi bitkilərində isə tumurcuqdan savayı, rüşeymin hər yerində toplanır”.
Burada quşəppəyi bitkisi toxumunda rüşeym hissələrində rüşeym tumurcuğunun olması anlamına gəlinir, amma bildiyimiz kimi quşəppəyi toxumu rüşeymində iki ləpə yarpağı, rüşeym kökcüyü və rüşeym gövdəciyi var, rüşeym tumurcuğu yoxdur.
Cavab: Orta məktəb dərsliyində quşəppəyi haqqında məlumatlar səthidir. Əslində isə hər bir toxumun rüşeymində tumurcuq olur. Əsas gövdənin inkişafı üçün rüşeym tumurcuğunun olması labüddür.


17. Həmin səhifədə yenə yazılıb: Qaymaqçiçəyi və üçrəng bənövşə bitkilərində qida maddələri rüşeymdən başqa, həm də endospermdə toplanır.
Göründüyü kimi qeyd edilən bitkilərdə ehtiyyat qida maddələrinin həm rüşeym hissələrində, həm də endospermdə toplandığı fikri formalaşır. Bu yanlışdır.
Yekun nəticə: Toxumun quruluşu mövzusu yenidən işlənməlidir.

Cavab: Ikiləpəlilərin əksəriyyətində toxumun yetişmə dövründə ehtiyat qida maddələri rüşeym tərəfindən sorulur. Bu səbəbdən onların rüşeymində əksərən ehtiyat qida maddəsi olur . Bəzi ikiləpəlilərdə endosperm yalnız ilk mərhələdə yaranır və sonra itir. Məsələn, lobyada da toxumun inkişafının ilk mərhələsində endosperm olur, sonra rüşeym tərəfindən mənimsənilərək ləpə yarpaqlarında toplanır. İkiləpəlilərin bəzilərinin isə həm rüşeymində, həm endospermində ehtiyat qida maddələri ola bilir.
Səhifələr: 1